मुलाखत - राजस छंद

 Interview - Rajas verses

11875   04-Jun-2018, Mon

मुलाखतीची तयारी करताना तुम्ही निगुतीने जपलेली आवड तुमचा फार मोठा फायदा करून देऊ शकते. फक्त त्या आवडीकडे तटस्थपणे पाहता आले पाहिजे.

पोस्टाची तिकिटे - छंदांचा राजा

तिकिटांचे संकलन (philately) हा एक ज्ञान समृद्ध करणारा छंद मानला जातो. भारतासारख्या देशात एखादी गोष्ट स्टॅम्पवर येणे म्हणजे ती गोष्ट एकप्रकारे अधिकृत होणे असाही होतो. विविध सरकारी योजनांचा प्रचार या प्रकारे केला जातो. 

तिकिटांवरच्या चित्रांमुळे आपल्याला त्या देशाचा निसर्ग, सामाजिक-राजकीय स्थिती, सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये यांची माहिती मिळते. यात प्रश्न असे असू शकतात, पोस्टाची तिकिटे हा प्रकार कालबाहय झाला आहे का? हा छंदाला 'छंदांचा राजा' असे का म्हणतात? माय स्टॅम्प योजनेबद्दल तुम्हाला काय माहिती आहे? पोस्ट विभाग या छंदाला कसे प्रोत्साहित करते?


बागकाम

बागकाम हा विरंगुळा देणारा व त्याचवेळी मानसिक शांती देणारा छंद मानला जातो. प्रश्न - तुम्ही कोणत्या प्रकारचे बागकाम करता, सेंद्रीय की असेंद्रीय? घरच्या घरी कुंडीत की बागेमध्ये? झाडांचा औषधी उपयोग काय? तुमच्या भागात आढळणारी झाडे, परदेशातून भारतात आलेले वृक्ष? बागकामातून उत्पन्न मिळू शकते का? शेती हेही बागकामाच आहे का?

नाणी संकलन

सध्याच्या नोटाबंदीनंतर जुनी नाणी व नोटा यांच्याबद्दल कुतुहल निर्माण झाले आहे. पुढील प्रश्नांची अपेक्षा करता येईल. हा छंद कसा लागला? कधी सुरू केला? खर्चिक छंद आहे का? नाणी व नोटा यातून काय कळते? खरी व खोटी नाणी यातील फरक कसा ओळखायचा? तुमच्याकडील सर्वात जुने व नवे नाणे कोणते? नाणी व नोटा कालबाह्य होतील असे वाटते का?

पक्षीनिरीक्षण

भारतासारख्या जैवविविधता असलेल्या देशात पक्षीनिरीक्षण करणे हा एक आनंददायी व त्याचवेळी निसर्गाविषयी आकलनात भर टाकणारा छंद आहे. हा छंद पर्यावरणपूरक, आरोग्याला चांगला व कमी खर्चात जोपासण्यासारखा आहे.

सध्या स्वस्त होत जाणाऱ्या कॅमेरांमुळे या छंदाला मोठ्या प्रमाणावर पाठिराखे मिळत आहेत. पक्षांची रंगसंगती, पक्षांचे स्थलांतर व त्यातून कळणारी त्यांची जीवनप्रणाली यावर प्रश्न येऊ शकतात. सलीम अली यांचे भारतीय पक्षांबद्दलचे अनेक आवृत्या निघालेले पुस्तक डोळ्यांखालून घालून ठेवायला हवे.

पर्यटन

पर्यटन या छंदात नव्या जगाचा शोध, निरुद्देश भटकणे, पायी, सायलकलवरून, बाइकवरून केलेली भटकंती, देशातील किंवा परदेशातील ऐतिहासिक स्थळे, निसर्गवाचन यांचा समावेश होऊ शकतो. प्रवासाची आवड नोंदवली असल्यास ज्या ठिकाणाला तुम्ही भेट दिली त्या ठिकाणचे ऐतिहासिक, पर्यावरणीय, सांस्कृतिक, आर्थिक इत्यादी महत्त्व यावर माहिती मिळवायला हवी.

प्रसिद्ध प्रवासी जसे युआन स्तंग किंवा इब्न बतूता याच्या प्रवासाची माहिती घेऊन ठेवायला हवी. यात पुढील प्रश्न अपेक्षित आहेत. कुठल्या ठिकाणाला नुकतीच भेट दिली होती? तेथे काय पाहिले? तुमचा सर्वात चांगला व सर्वात वाईट अनुभव कोणता होता? भारतीय पर्यटनाच्या समस्या, तुम्ही जर पर्यटन सचिव असला तर पर्यटनाला चालना देण्यासाठी कोणते उपाय कराल? प्रवास केल्याने दृष्टिकोन व्यापक होतो काय? देश समजून घेण्यासाठी त्याच्याबद्दल वाचणे चांगले की तो बघणे चांगले?

कोडी सोडवणे

सुडोकू, क्रॉसवर्ड, काकुरो, लूप, क्यूब, जिगसॉ पझल अशी अनेक प्रकारची कोडी आज तरुण उत्साहाने सोडवतात. कोडी सोडवणे हा एक मेंदूला आव्हान देऊन तरतरी आणणारा खेळ आहे. कमी वेळात कोडी सोडवून दाखवणे तर खास कौशल्य मानले जाते. कोडी सोडवण्यासाठी त्या गोष्टीचा विविध पैलूंनी वेध घ्यावा लागतो. आपोआपच प्रत्येक गोष्टीचे अनेक पैलू लक्षात घ्यायची सवय लागते. यात पुढील प्रश्न येऊ शकतात. कोडी सोडवणे हा बुद्धीचा भाग आहे की सवयीचा? कोडी सोडवल्याने खऱ्या जीवनातील कोडी सोडवायला मदत होऊ शकते का? उदाहरण द्या? काही खास भारतीय कोडी आहेत का?

इतर काही छंद असू शकतात जसे मेहंदीचे रेखाटन, प्रेरणादायी वाक्ये जमवणे, घर साफ करणे, गोष्ट रंगवून सांगणे इत्यादी.

 

यूपीएससीची तयारी: मुलाखतीची तयारी

preparation of upsc for interview

2245   13-Mar-2018, Tue

प्रस्तुत लेखात मुलाखतीच्या तयारीची आशयात्मक अंगांनी चर्चा करणार आहोत. प्रत्यक्ष तयारी करताना आशय कसा असावा (अर्थात उत्तरांचा; मत आणि भूमिकेचा), त्यास अधिक नेमके व टोकदार कसे करावे, या प्रक्रियेत विशिष्ट भूमिकेपर्यंत कसे जावे, त्यातील संभाव्य चुका कोणत्या आणि कशा टाळता येतील. इ. बाबींचा विचार करणार आहोत.

मुलाखतीच्या तयारीतील मूलभूतदृष्टय़ा महत्त्वाचा घटक म्हणजे प्रशासकीय सेवेविषयक प्राथमिक बाबींचे आकलन आणि ही सेवा निवडण्यामागील हेतू. मुलाखत मंडळ उमेदवाराकडून प्रशासकीय सेवेविषयी किमान आकलनाची अपेक्षा बाळगते. यात सनदी सेवेचे कारभारातील स्थान, तिचे स्वरूप, कार्ये आणि जबाबदाऱ्या व अधिकार लोकप्रतिनिधींशी अपेक्षित व प्रत्यक्षात असणारा संबंध, सामाजिक बदलाच्या प्रक्रियेतील तिचे स्थान यापासून ते गेल्या २५ वर्षांच्या उदारीकरणाच्या काळात तिचे बदललेले स्वरूप व भूमिका, तिच्यासमोर उभी राहिलेली आव्हाने या अंगांचा समावेश करावा. त्याचप्रमाणे प्रशासनातील दोष-त्रुटी, समस्या; त्यातील सुधारणांचा थोडक्यात इतिहास आणि सद्य:स्थितीत आवश्यक सुधारणा या मुद्दय़ांपर्यंत तयारी करणे अपेक्षित आहे. यातील किमान नागरी सेवेची कार्ये-भूमिका आणि समाज बदलाच्या प्रक्रियेतील सकारात्मक योगदान देण्याची तिची क्षमता याविषयी नेमके आकलन केलेले असावे. कारण हे आकलन उमेदवारांना नेहमी विचारल्या जाणाऱ्या एका मूलभूत प्रश्नासंदर्भात मध्यवर्ती ठरते, तो प्रश्न म्हणजे – ‘तुम्हाला नागरी सेवेत का यायचे आहे? या प्रश्नाचे एखादे छापील उत्तर असू नये. प्रत्येक उमेदवाराचे त्याविषयक एक आकलन असते, जे स्वतचा सामाजिक-आर्थिक स्तर, जीवन व्यवहाराचा अनुभव आणि भोवतालच्या परिस्थितीचे स्वतचे आकलन यातून आकारास येते. नागरी सेवेकडे आकृष्ट होण्याची प्रत्येकाची प्रक्रिया आणि कारणेही विभिन्न असतात. त्यामुळे या प्रश्नासाठी इतर कोणाकडे तयार, छापील उत्तर न मागता स्वत: विचार करून आपले उत्तर विकसित करावे. वस्तुत: प्रत्येकाकडे ते असतेच, परंतु विचारपूर्वक, नेमकेपणाने व आत्मविश्वासपूर्वक ते मांडणे अत्यावश्यक ठरते. आत्तापर्यंतच्या जीवनात शासकीय अधिकाऱ्यांशी अथवा प्रशासनाशी आलेला प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष संबंध, पाहिलेले एखादे विधायक कार्य अथवा प्रयोग, एखाद्या अधिकारी व्यक्तीकडून मिळालेली प्रेरणा इ. बाबी या प्रश्नाच्या बाबतीत साहाय्यभूत ठरतात. उपरोक्त भागात म्हटल्याप्रमाणे, या प्रश्नाचे जे उत्तर दिले जाईल त्यातून उमेदवाराचा नागरी सेवेत येण्या मागील हेतू व सेवाविषयक आकलनही तपासले जाते हे लक्षात घ्यावे. म्हणूनच प्रशासकीय सेवाविषयक वर नमूद केलेल्या आयामांची तयारी करण्यावर भर द्यावा.

मुलाखतीत विचारले जाणारे बरेच प्रश्न एखाद्या महत्त्वपूर्ण विषयासंदर्भात उमेदवाराची भूमिका काय हे तपासणारे असतात. अशा प्रश्नांसंदर्भात विद्यार्थाना एक कळीची बाब सतावत असते; ती म्हणजे एखाद्या चच्रेतील विषय, कळीचा मुद्दा वा घटनेविषयी कोणती भूमिका घ्यायची? मुलाखतीत जे माहितीवजा, तथ्याधारित प्रश्न विचारले जातात त्याबाबतीत हा मुद्दा उपस्थित होत नाही. परंतु एखाद्या मुद्याविषयी भूमिका अथवा मत आजमावणाऱ्या प्रश्नांच्या बाबतीत नेमके काय म्हणायचे असा प्रश्न उद्भवू शकतो. अशा प्रश्नासंदर्भात पुढील बाबी मार्गदर्शक म्हणून उपयुक्त ठरू शकतात. पहिले म्हणजे एखाद्या मुद्यासंदर्भातील आपली भूमिका राज्यघटनेतील कायद्याचे राज्य, मूलभूत हक्क, लोकशाही, लोकाभिमुखता, धर्मनिरपेक्षता, स्वातंत्र्य-समता-बंधुता, न्याय, संघराज्याचे तत्त्व या मूलभूत तत्त्वांच्या विरोधात जाणार नाही याची खबरदारी घ्यावी. घटनात्मक चौकटीला समोर ठेवूनच आपली भूमिका निश्चित करावी. दुसरे म्हणजे आपली भूमिका योग्य तथ्य व माहितीवर आधारित असावी. अन्यथा वरवरच्या माहितीवर आधारित भूमिका संकटात नेण्याची शक्यताच अधिक! तिसरे, एखाद्या मुद्यांविषयी स्वतची भूमिका विकसित करताना त्याविषयी विविध मतमतांतरे आणि भूमिकांचा तौलनिक विचार केलेला असावा. त्यामुळे आपल्या विरुद्ध भूमिकेसंदर्भात विचारल्यास आत्मविश्वासपूर्वक आपले मत मांडता येईल. शेवटी, स्वत:च्या भूमिकेतील मर्यादांचाही योग्य विचार केलेला असावा जेणेकरून त्याविषयक उलटतपासणी करणाऱ्या प्रश्नांचे-उपप्रश्नांचे व्यवस्थितपणे उत्तर देता येईल. थोडक्यात, महत्त्वाच्या संभावित मुद्यांविषयी पुरेसे वाचन, चिंतन, मनन करूनच स्वत:चे मत वा भूमिका निर्धारित करावी आणि त्यासाठी समर्पक माहिती, तथ्य वा आकडेवारीचा आधार द्यावा.

मुलाखत मंडळ काही वेळा जाणीवपूर्वक एखाद्या बाबीच्या नकारात्मक अंगाविषयी मुद्दा उपस्थित करते तर काही वेळा एखाद्या विषयासंदर्भात निराशावादी चित्र उभे करते. कदाचित काही वेळा उमेदवाराकडूनच अशा प्रकारचे नकारात्मक चित्र ‘कबूल’ करवून घेण्याचा प्रयत्न करू शकते. अशा प्रसंगी उमेदवार संरक्षणात्मक पवित्रा घेण्याचा प्रयत्न करतो किंवा गोंधळजन्य स्थितीत अडकतो. जेव्हा जेव्हा अशी स्थिती/प्रसंग निर्माण होतो, तेव्हा अत्यंत आत्मविश्वासपूर्वक संबंधित बाबीची नकारात्मक बाजू मान्य करूनदेखील तिच्यातील सकारात्मक बाजू निदर्शनास आणाव्यात. कारण असे प्रश्न उमेदवार नकारात्मक, निराशावादी तर नाही ना याची चाचपणी करणारे असू शकतात. अर्थात अशा प्रश्नांसंदर्भातदेखील संबंधित घटकाचे वास्तव काय आहे हे पाहणे महत्त्वाचे ठरते. आणि त्या विषयाची दोषात्मक, नकारात्मक बाजू माहिती असणेदेखील महत्त्वाचे ठरते. तथापि तिची सकारात्मक, रचनात्मक आणि विधायक बाजूदेखील अवगत असावी. आपला सूर सकारात्मक व आशावादी राहील याची खबरदारी घ्यावी. त्यादृष्टीने विचार करता समाज जीवनातील विविध मार्गदर्शक, विधायक प्रयोगाचे भान साहाय्यभूत ठरते. समाजाच्या विविध क्षेत्रात काही व्यक्ती, संस्था, लोक आणि प्रशासनाद्वारे जे शासकीय तसेच बिगर शासकीय पातळीवरील प्रयोग हाती घेतले गेले आहेत, त्याचा सूक्ष्म अभ्यास मुलाखतीच्या तयारीत अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतो.  थोडक्यात, असे म्हणता येईल की आपले उत्तर, मत वा भूमिका योग्य तथ्य व माहितीवर आधारित असावी. वरवरच्या माहितीऐवजी संबंधित मुद्यांचे सखोल आकलन केलेले असावे आणि महत्त्वाचे म्हणजे या विविध विषयांचा सखोल विचार आणि चिंतन केलेले असावे.

मुलाखतीच्या तयारी प्रक्रियेत लक्षात घ्यायची आणखी एक महत्त्वपूर्ण बाब म्हणजे उत्तराची व्याप्ती होय. मुलाखतीसारख्या तोंडी, संवादरूपी परीक्षेचा अनुभव नसल्यास आपली उत्तरे मोठी, लांबलचक, पाल्हाळ व मोघम होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. बहुतांश विद्यार्थ्यांना पहिला ‘Mock Interview’  दिल्यानंतर ‘नेमके बोला’ असा नेहमीचा परंतु महत्त्वपूर्ण शेरा दिला जातो. त्यादृष्टीने पाहता उत्तर देताना भलीमोठी प्रस्तावना, पाश्र्वभूमी देणे कटाक्षाने टाळावे. थेट मुद्याविषयी बोलण्यास सुरुवात करणे अधिक श्रेयस्कर! त्यासाठी मुलाखतीतील विविध अभ्यास घटकांची तयारी करताना नेमक्या शब्दात, मुद्देसूद नोट्स वा टिपणे काढून ठेवावीत. आवश्यकता भासल्यास प्रश्नोत्तराच्या स्वरूपात प्रश्न व उत्तर लिहून काढावे. त्यासंदर्भातील आकडेवारी, उदाहरणेदेखील नेमकेपणाने लिहून काढावीत. अशा तयारी प्रक्रियेमुळे आपली उत्तरे नेमकी, स्पष्ट आणि प्रभावी करता येतील. दुसरी बाब म्हणजे. आपल्या उत्तराची लेखीस्वरूपात रंगीत तालीम केल्यामुळे त्यातून उद्भवणाऱ्या/संभावणाऱ्या प्रश्नांचाही अंदाज घेऊन त्याचीही तयारी विकसित करता येतील. 

मुलाखत अर्थात यूपीएससीचा अंतिम टप्पा

upsc interview preparation

1629   06-Jun-2018, Wed

केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या नागरी सेवा परीक्षेतील शेवटचा टप्पा म्हणजे मुलाखत होय. लोकसेवा आयोगाने जाणीवपूर्वक या टप्प्यास व्यक्तिमत्त्व चाचणी असे संबोधले आहे. २७५ गुणांसाठी असलेला हा टप्पा अनेक अर्थाने महत्त्वाचा ठरतो. कित्येकदा अंतिम यादीतील स्थान मुलाखतीत मिळालेल्या गुणांवरच निर्धारित होते. म्हणूनच प्रत्येक उमेदवाराने व्यक्तिमत्त्व चाचणीचा अर्थ लक्षात घेऊन त्याची प्रभावी तयारी करणे क्रमप्राप्त ठरते.

व्यक्तिमत्त्व चाचणीद्वारा नागरी सेवापदासाठी आवश्यक क्षमतांची चाचपणी केली जाते. यात उमेदवाराच्या शैक्षणिक आणि शिक्षणबाह्य अशा दोन्ही बाजूंचा विचार केला जातो. व्यक्तिमत्त्वाची सर्व अंगे मुलाखतीमध्ये विचारात घेतली जातात. तज्ज्ञ मुलाखत मंडळाद्वारा उमेदवारांची योग्यता जोखणे हा मुलाखतीमागील मुख्य उद्देश असतो.

व्यापक अर्थाने उमेदवाराचे स्वत:विषयीचे भान, सामाजिक कल, वर्तमान घडामोडीविषयक समज, त्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन, दृष्टीतील सकारात्मकता व आशावाद, आत्मविश्वास, हजरजबाबीपणा, आवडीच्या गोष्टीमधील सखोलता, नेतृत्वगुण, बौद्धिक व नैतिक बांधीलकी, इ. गुणवैशिष्टय़ांची चाचपणी केली जाते. तथापि, मुलाखत ही प्राय: तुमच्या ज्ञानाची तपासणी करणारी परीक्षा नसते. पूर्व व मुख्य परीक्षेद्वारा विद्यार्थ्यांचे ज्ञान तपासलेले असते. मुलाखत मंडळाद्वारे विचारले जाणारे काहीच प्रश्न तथ्याधारित व माहितीप्रधान असतात.

मंडळास रस असतो तो मुख्यत: उमेदवाराचा एखाद्या बाबीकडे बघण्याचा दृष्टिकोन कसा आहे हे जाणून घेण्यात. मुलाखतीतील बहुतांश प्रश्न उमेदवाराचा दृष्टिकोन, भूमिका, उपायात्मक विचार करण्याची क्षमता तपासणारेच असतात. त्यामुळे मुलाखतीत विचारलेल्या किती प्रश्नांची बरोबर उत्तरे दिली यापेक्षा दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे योग्य माहिती व आकलनावर आधारित असणे महत्त्वाचे ठरते. एखाद्या गोष्टीबद्दल माहिती नसल्यास वा एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर देता येत नसल्यास, तसे सांगण्याची उमेदवाराची प्रामाणिक वृत्ती मुलाखत मंडळाला अभिप्रेत असते.

व्यक्तिमत्त्व चाचणीत उमेदवाराच्या विविध क्षमतांचे मूल्यमापन केले जाते. त्यातील मध्यवर्ती क्षमता म्हणजे महत्त्वाच्या बाबीविषयी स्वतचे मत मांडण्याची क्षमता. यात आपल्याला जे वाटते ते अपेक्षितपणे मंडळासमोर मांडण्याचे संवादकौशल्य जसे महत्त्वाचे ठरते तसेच आपल्या भोवताली घडणाऱ्या महत्त्वपूर्ण कळीच्या मुद्दय़ांविषयी उमेदवाराचे स्वत:चे मत असणे अत्यावश्यक ठरते.

दुसरी बाब म्हणजे त्याची उलटतपासणी करणारे प्रश्न मुलाखत मंडळाने विचारल्यास आपल्या मताच्या समर्थनार्थ स्पष्टीकरण देण्याची क्षमतादेखील उमेदवारामध्ये असणे महत्त्वपूर्ण ठरते. प्रस्तुत मत टोकाचे अथवा अतिरेकी स्वरूपाचे असणार नाही याची खात्री बाळगावी. त्यामुळे एखाद्या विषयासंबंधी सविस्तर विचार करूनच आपले मत विकसित करणे अत्यावश्यक ठरते.

उमेदवाराकडून अपेक्षित दुसरी महत्त्वाची क्षमता म्हणजे निर्णय घेण्याची क्षमता होय. प्रशासकीय सेवकास विविध स्वरुपांचे निर्णय घ्यावे लागतात हे सर्वश्रुत आहे. त्यामुळे मुलाखतीतील काही प्रश्न उमेदवाराकडे प्राप्त परिस्थितीत निर्णय घेण्याची क्षमता आहे किंवा नाही याची चाचपणी करणारे असतात. मुलाखत मंडळ कित्येकदा जाणीवपूर्वक परिस्थितीजन्य प्रश्न विचारून निर्णयक्षमतेची पडताळणी करत असतात.

त्याचप्रमाणे अपरिचित अशा मुलाखत मंडळासमोर उमेदवार किती स्वाभाविकपणे आणि आत्मविश्वासपूर्वक स्वत:चे व्यक्तिमत्त्व सादर करतो ही बाबदेखील महत्त्वाची ठरते. मुलाखत मंडळाबरोबर होणारा संवाद हा स्वाभाविक, नैसर्गिक अशा स्वरूपाचा असला पाहिजे. प्रश्नांची उत्तरे तयार करून, पाठांतर केलेली आहेत अशा रीतीने मांडली जाऊ नयेत. त्यासाठी मंडळाने प्रश्न विचारल्यानंतर काही सेकंदाचा विराम घेऊन, विचार करून उत्तर देण्यास सुरुवात करावी. विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर भलेही माहितीचे असले तरीही काही सेकंदाचा विराम घेतच विचारपूर्वक उत्तर द्यावे. अन्यथा मुलाखत यांत्रिक होण्याचीच शक्यता असते. आत्मविश्वास हा मुलाखतीतील आधारभूत घटक आहे असे म्हटल्यास अतिशयोक्ती ठरणार नाही.

उमेदवाराच्या तयारीचे स्वरूप; आकलन व विचारातील स्पष्टता, त्याविषयक उमेदवारास वाटणारी खात्री; परिणामी मुलाखत मंडळासमोर आपले मत मांडण्याचा आलेला निर्भीडपणा आणि संवादातील प्रभावीपणा (औपचारिक संतुलित भाषा, आवाजाची योग्य पातळी, मंडळातील सर्वाना संबोधित करत सर्वाना संवादात सामावून घेणारी दृष्टी, इ.)

या घटकांआधारे उमेदवाराचा आत्मविश्वास दिसून येतो. एकंदर विचार करता, मुलाखतीतील सर्व घटक-उपघटकांची प्रभावी तयारी आणि संवादाचा भरपूर सराव याद्वारे मुलाखतीस अत्यावश्यक क्षमतांचा विकास साधता येतो.

मुलाखतीची व्याप्ती

upsc exam interview preparation

1486   06-Jun-2018, Wed

केंद्र लोकसेवा आयोगाने यूपीएससी परीक्षेतील पूर्व व मुख्य परीक्षा या टप्प्यांसाठी अभ्यासक्रम निर्धारित केलेला आहे; परंतु मुलाखतीचा अभ्यासक्रम नमूद केलेला नाही. मुलाखतीसाठी विशिष्ट अभ्यासक्रम नमूद केलेला नसला तरी या टप्प्याची तयारी करण्यासाठी पुढील घटक लक्षात घेऊन तयारी करता येते. वस्तुत: मुख्य परीक्षेचा अर्ज भरताना उमेदवाराला आपली संपूर्ण व्यक्तिगत माहिती नमूद करावी लागते. या अर्जास ‘डिटेल्ड अ‍ॅप्लिकेशन फॉर्म’ (DAF) असे म्हणतात. हा ‘बायोडाटा’च पायाभूत मानून त्यातील प्रत्येक घटकाची तयारी करावी.

उमेदवाराच्या व्यक्तिगत माहितीतील पहिला घटक म्हणजे नाव होय. यात उमेदवाराचे स्वत:चे नाव, आई-वडिलांचे नाव आणि आडनावासंबंधी माहिती संकलित करावी. यातील कोणत्याही नावाचा विशिष्ट अर्थ असल्यास तो लक्षात घ्यावा. यातील कोणत्याही नावाची ऐतिहासिक पाश्र्वभूमी व काही एक स्रोत असल्यास त्याची तयारी करावी. तसेच आपल्या नावाची एखादी व्यक्ती इतर क्षेत्रात सुप्रसिद्ध असल्यास तिच्याविषयी माहिती संकलित करावी. आई-वडिलांच्या व्यवसाय-नोकरीसंदर्भात देखील तयारी करणे अत्यावश्यक ठरते. त्यांचे क्षेत्र, विभाग, कामाचे-जबाबदाऱ्यांचे स्वरूप, त्यासंदर्भातील तथ्यात्मक माहिती, समस्या-आव्हाने यापासून ते विविध उपायांपर्यंतचे विविध आयाम लक्षात घ्यावेत.

दुसरी बाब म्हणजे विद्यार्थ्यांचे मूळ ठिकाण, सध्याचे ठिकाण, तालुका, जिल्हा, विभाग आणि राज्य असे वर्गीकरण करावे. यातील प्रत्येक घटकाचा थोडक्यात इतिहास, भूगोल, समाजव्यवस्था, राजकारण, अर्थकारण, इतर काही महत्त्वाची वैशिष्टय़े यासंबंधी तयारी करणे अत्यावश्यक ठरते. त्यातही आपला जिल्हा, विभाग आणि राज्य याविषयी लोकसंख्यात्मक माहिती, आíथक स्थितीविषयक आकडेवारी व वैशिष्टय़े, सामाजिक-आíथक विकासविषयक स्थिती आणि इतर काही खास वेगळेपण या अनुषंगाने एक प्रकारचे प्रोफाइलच तयार करावे. आपल्या भागातील महत्त्वाच्या समस्या व आव्हाने, त्याविषयक शासकीय, बिगरशासकीय उपाय याव्यतिरिक्त काही आवश्यक उपायांचा सविस्तर विचार केलेला असावा.

शैक्षणिक पाश्र्वभूमी हा तिसरा महत्त्वपूर्ण घटक आहे. यात अगदी शालेय शिक्षणापासून, माध्यमिक, उच्च माध्यमिक, महाविद्यालयीन आणि पदवी-पदव्युत्तर शिक्षणापर्यंतची माहिती निर्णायक ठरते. विशेषत: पदवी शिक्षण आणि त्यातील मुख्य विषय ही बाब महत्त्वाची मानावी.

ज्या शाखेत आणि विषयात पदवी संपादन केली आहे त्यातील पायाभूत संकल्पना, विचार आणि उपायोजनात्मक भाग, अलीकडील शोध व घडामोडी यावर लक्ष केंद्रित करावे. शिक्षण संस्थांची नावे आणि ठिकाणे यासंबंधीदेखील प्रश्न विचारले जाऊ शकतात हे लक्षात घेऊन त्यासंबंधीही माहिती प्राप्त करावी.

उमेदवाराच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पलू अधोरेखित करणारा एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे ‘अभ्यासबाह्य बाबीतील रस’ होय. यात विद्यार्थ्यांचा छंद, क्रीडा प्रकारातील रस, विविध स्पर्धात प्राप्त केलेली पारितोषिके, बक्षिसे, शालेय-महाविद्यालयीन जीवनात भूषविलेली पदे व जबाबदाऱ्या यापासून ते एखाद्या सामाजिक कार्यातील सहभाग अशा अभ्यासबाह्य घटकांचा समावेश होतो.

वास्तविक पाहता अभ्यासबाह्य घटक हा त्या त्या उमेदवाराच्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यांकन करण्यात महत्त्वाची भूमिका पार पाडत असतो. त्यामुळे मुलाखत मंडळदेखील बहुतांश वेळा या घटकावरच भर देत असते. उमेदवाराने खरेच या बाबी केल्या आहेत का? कशा केल्या आहेत? उमेदवार त्यातून काय शिकला आहे? त्याबाबतीत तो किती प्रामाणिक, जिज्ञासू आहे? अशा महत्त्वपूर्ण बाबींची चाचणीच जणू केली जाते. त्यामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्यांने या घटकाची प्रभावी तयारी करणे महत्त्वाचे ठरते.

उमेदवाराने मुख्य परीक्षेसाठी निवडलेला वैकल्पिक विषय हा देखील एक महत्त्वपूर्ण घटक आहे. संबंधित विषय का निवडला? संबंधित विषयाचा नागरी सेवेत कसा उपयोग होईल? यासारख्या सामान्य प्रश्नांपासून वैकल्पिक विषयातील मूलभूत संकल्पना, विचार, चालू घडामोडी, उपयोजनात्मक भाग यावर विविध प्रश्न विचारले जातात.

आíथक घडामोडी आणि अर्थव्यवस्था हा स्वतंत्र घटक मानून त्यातील उत्पन्न, करविषयक पायाभूत संकल्पनांपासून ते राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेसमोरील कळीचे मुद्दे, त्याविषयक विविध विश्लेषणे, धोरणात्मक उपाय इथपर्यंत विविधांगी तयारी करावी, आíथक मुद्दय़ांची तयारी करताना समर्पक आकडेवारी हाताशी असणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

आपल्या भोवताली घडणाऱ्या चालू घडामोडींविषयीही अनेक प्रश्न विचारले जातात. राज्य, राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय पातळी आणि सामाजिक, राजकीय, आíथक, सांस्कृतिक, विज्ञान-तंत्रज्ञान, क्रीडा अशी विभागणी करून त्यासंबंधी महत्त्वाच्या घडामोडीची सविस्तर तयारी करावी. चच्रेतील मुद्दय़ांचे स्वरूप, कारणे, त्यातून निर्माण होणारे प्रश्न, संभाव्य उपाय इ. आयामांसंबंधी तयारी करावी. संबंधित मुद्दय़ांविषयी जी प्रचलित मतमतांतरे आहेत त्याची माहिती उमेदवाराकडे असणे गरजेचे आहे. या महत्त्वाच्या, कळीच्या मुद्दय़ांविषयी स्वतचे मत असणे महत्त्वाचे ठरते.

अशारीतीने उपरोक्त विविध घटकांची सविस्तर माहिती संकलित करून त्यावर आधारित अधिकाधिक ‘मॉक इंटरव्ह्य़ूज’चा सराव केल्यास अधिक गुण मिळवता येतील.

मुलाखतीचे गुणांकन

 Interview Rating

1765   04-Jun-2018, Mon

खलबतखाना

पॅनल चार ते पाच जणांचे बनलेले असते. चेअरमन मुलाखतीची सूत्रे हाती ठेवतो. उमेदवार मुलाखत देऊन गेल्यावर पॅनल मेंबर चर्चा करतात व उमेदवाराबद्दल त्यांचे काय मत झाले ते मांडतात. त्यानुसार चेअरमन गुण नोंदवतो.

पॅनलमधील एक सदस्य उमेदवाराच्या शारीरिक हालचाली, आत्मविश्वास यांच्यावर लक्ष केंद्रित करतो. तो मानसशास्त्रीय पद्धतीने मुलाखत पाहतो. गुण देताना त्याचेही मत विचारात घेतले जाते. गुण निश्चिती सार्वमताने होत असली तरी चेअरमनचा निर्णय अंतिम असतो.

प्रथम तुज पाहता

पहिली अगदी मूलभूत गोष्ट पहिली जाते ती म्हणजे व्यावसायिकता. त्यात कपडे कसे व कोणते आहेत, चेहऱ्यावरील हावभाव, शरीराची भाषा व दृष्टीसंपर्क (eye contact) हे सर्व बघितले जाते. फर्स्ट इम्प्रेशन इज लास्ट म्हणतात ते या टप्प्याला उद्देशूनच. जर चेहऱ्यावर तुच्छपणा असला, शरीर जडावलेले असले, बेंगरूळ अवतार असला व डोळे आकाशाकडे बघत असतील तर पॅनलचे मत सुरुवातीलाच नकारात्मक बनते. मग ते मत उलटे फिरवणे कठीण होते.

गुणांचे वर्गीकरण

मुलाखत २७५ गुणांची आहे. त्याचे वर्गीकरण ११ निकषांवर करता येईल. प्रत्येक निकषाला २५ गुण पकडता येतील. (११X२५ = २७५) वेगवेगळे निकष (parameters) वापरले की एखाद्याच गुणावर बहाल होऊन गुण देण्याची चूक टाळता येते. शेवटी समग्र व्यक्तिमत्व निवडायचे असते. मात्र, ती समग्रता वेगवेगळ्या भागात वाटून बघावी लागते.

३६० अंशातून उमेदवाराच्या व्यक्तिमत्वाची चिकित्सा केली जाते. बौद्धिक गुण- टीकात्मक विचारशक्ती. यात समोरच्याचे ऐकून घेण्याचे कौशल्य, तार्किकता, पुराव्यांसह कारणे देण्याची तयारी, तथ्यांवरील पकड, एखादा आयोग, अहवाल, आंतरराष्ट्रीय संस्था यांचा संदर्भ देण्याची क्षमता बघितली जाते.

सामाजिक पैलू व मूळचा झरा (originality)- यात खुलेपणा, दुहेरी संभाषण करण्याचे कौशल्य, मान्यताप्राप्त विचारमांडणी (चंद्रावर माणूस गेलाच नव्हता, ती नासाची बतावणी होती, असा प्रकार नको) आतला आवाज ऐकण्याची क्षमता म्हणजेच जाणीव व नेणीव यांच्यातील संवाद व समतोल.

चालू घडामोडींमध्ये रस- उमेदवार आपल्या गावातील, तालुक्यातील, जिल्ह्यातील, राज्यातील, देशातील व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घडणाऱ्या घटनाक्रमाशी समरस झाला आहे का, हे सर्व स्तर तो एकमेकांना जोडून बघतो का हे बघितले जाते.

मेंदूचा तल्लखपणा- यामध्ये विचलित न होणे व एखाद्या मुद्द्यावर, चर्चेवर फोकस कायम ठेवण्याची क्षमता बघितली जाते. आकलनशक्तीचे कौशल्य- एखाद्या मुद्द्याला समकक्ष असे दुवे शोधून दाखवणे. (lateral linking) उदा. गांधी, लिंकन व फाळणी स्पष्ट आणि तार्किक अभिव्यक्ती- उमेदवाराची विचारप्रक्रिया स्पष्ट आहे की नाही ते यात बघितले जाते.

निर्णय देण्यातला समतोल (balance of judgement) उमेदवाराचे मत कोणत्याही एका बाजूला जरुरीपेक्षा जास्त झुकता कामा नये. तेव्हा पूर्वग्रहविरहित मत बनवता येते की नाही हे बघितले जाते. विविध गोष्टींतील आवड व त्यांची खोली (उदा. सर्फिंगचा छंद) सामाजिक अभिसरण व नेतृत्वाचे गुण- प्रशासकीय अधिकारी हा सरकारी यंत्रणेचे नेतृत्व करीत असतो.  

त्याच्या हाताखालील व समोर येणारे लोक यांच्याबाबत त्याला निवडीची संधी नसते. (खासगी क्षेत्रात निदान कंपनी बदलता येते) अशावेळी आंतरव्यक्ती कौशल्य व सगळ्यांमध्ये (व्यक्ती व गट) मिसळून काम करून घ्यायचे कसब पणाला लागते. बौद्धिक व नैतिक समग्रता- हा मुद्दा खूप महत्त्वाचा आहे. उमेदवाराची स्वतःची अशी नैतिक मूल्ये आहेत की नाहीत व तो त्यांचे प्रत्यक्ष आचरण करतो आहे की नाही हे पॅनल शोधत असते. शैक्षणिक पार्श्वभूमी व उमेदवाराकडे माहिती व अनुभव आहे का हेही बघितले जाते.

पॅनल व उमेदवार

panel and candidate

2081   03-Jun-2018, Sun

 

लोकसेवा आयोगातील पॅनल सदस्य व उमेदवार यांच्यातील संवाद रंगला, (chemistry) तर मुलाखत दोन्ही बाजूने एक समृद्ध करणारा अनुभव ठरतो. जर तसे झाले नाही, तर मुलाखत फसते.

दोन पिढ्यांतील संवाद

दोन पिढ्या समोरासमोर येतात, तेव्हा जुन्या पिढीतल्या प्रत्येकाला वाटत असते की नव्या पिढीने अजिबात उथळ असू नये. अभ्यासू, कष्टाळू आणि विनम्र असावे. त्यांची नवीन काही शिकण्याची तयारी असावी, यशाचे शॉटकट्स त्यांनी वापरू नयेत आणि त्यांचा मूल्यांवरचा विश्वास कधी भंग पावू नये. जुनी पिढी परस्परांकडे पाहताना सर्वसाधारणपणे जेवढी साशंक नसते, तेवढी ती मूल्यांच्या संदर्भात नव्या पिढीबद्दल साशंक असते. तर दुसरीकडे, प्रत्येक नव्या पिढीला आधीच्या पिढीच्या अनेक श्रद्धा, विश्वास, संकेत, परंपरा मान्य नसतात. अशी पिढीमधील दरी व त्यातून निर्माण होणारा संघर्ष पूर्वापार चालत आला आहे.

छेद आडवा- उभा

इंटरव्ह्यूसाठी इंटरव्ह्यू घेणाऱ्या पॅनेलकडे एक असेसमेन्ट शीट असते. गुणांकन पत्रिका म्हणूया. पॅनेलचे मेंबर त्यावर लगेच गुण लिहिण्याची घाई कारीत नाहीत. ते इंटरव्ह्यू सुरू असताना एका कागदावर टिपणे काढतात, काही खुणेचे शब्द लिहितात किंवा चक्क खुणा काढतात. उदाहरणार्थ चूक, बरोबर, शंका, अंडरलाईन, वर्तुळ, इत्यादी. कधी कधी रंगीत पेनांचा वापरही करतात. म्हणजे हिरवा, लाल, काळा इत्यादी. याचे कारण गुणांकन पत्रिकेमध्ये गुण लिहिताना त्यांना इंटरव्ह्यूमधल्या ठळक घटना चटकन आठवतात आणि गुण देणे सोपे जाते. पॅनेल मेंबर त्यांचे टिपणे काढण्याचे काम करत असतील, तर त्याने कदापि विचलीत होऊ नका. तुम्ही - ज्यांचं लक्ष तुमच्याकडे आहे, त्यांच्याकडे बघून बोलत राहा. त्या गुणांकन पत्रिकेत डोकावून बघायची गरज नाही.

कधी कधी मुलाखत १० ते १५ मिनिटात संपू शकते किंवा कधी कधी चांगली तासभर लांबते. पण त्यातून काहीच सिद्ध होत नाही. लवकर संपली, म्हणजे कमीच गुण मिळणार व लांबली म्हणजे चांगले गुण पडणार, असा आडाखा बांधता येत नाही.

काहीवेळा पॅनल मुलाखतीबाबत गंभीर नाही असे वाटू शकते. प्रशांत गावंडे जो आता महसूल सेवेत आहे, त्याचा अनुभव सांगण्यासारखा आहे. तो पॅनल असलेल्या केबिनमध्ये गेला. पॅनल सामोसे व इतर पदार्थ खाण्यात मश्गुल होते. क्रिकेटवर त्यांची आपापसात चर्चा चालली होती. ती चर्चा व तो मूड तसाच ठेवत त्यांनी मुलाखत चालू केली व थोड्याच वेळात संपवली. प्रशांत निराश झाला. आपली मुलाखत झाली की नाही, असे त्याला वाटायला लागले. तो महाराष्ट्र सदनात परत आला, तर त्याचा रुम पार्टनर त्याच्या तासभर रंगलेल्या मुलाखतीचे रसभरीत वर्णन करत होता. हे तर प्रशांतला अजूनच खचवणारे होते. पण शेवटी गुणांमध्ये प्रशांतनेच बाजी मारली. याचा अर्थ पॅनलने गंभीरपणे मुलाखत घेतली आहे की नाही, हे ठरवणे उमेदवाराचे कामच नाही. त्याचे काम मुलाखत गांभीर्याने घेणे एवढेच आहे.


साक्षेप
 
मुलाखत घेणारे चटकन निष्कर्ष काढणे टाळतात. खूप तटस्थपणे आणि काटेकोरपणे त्यांचे गुणांकन चालू असते. पॅनेलवर बसलेल्या लोकांना इंटरव्ह्यूतून केवळ अर्ध्या तासात - तेही नेमके प्रश्न विचारून योग्य माहिती घ्यायची असते. उमेदवाराच्या कोणत्याही बाबीचा प्रभाव ते स्वतःवर पाडू देत नाहीत, मात्र त्याची ते नोंद घेतात. त्यामुळे आपण मुलाखत गाजवून सोडू, अशी कल्पना ठेवणे चुकीचे ठरेल. अगदी सामान्य वाटणाऱ्या मुलाखतींना चांगले गुण मिळाले आहेत.

मुलाखतीसाठी आवश्यक गुणवैशिष्टय़े

The necessary qualifications for the interview

1952   28-May-2018, Mon

विद्यार्थी मित्र-मत्रिणींनो मुलाखतीविषयक आजच्या या समारोपाच्या लेखात ‘व्यक्तिमत्त्व चाचणी’साठी कोणत्या गुणवैशिष्टय़े व क्षमतांची आवश्यकता भासते याची चर्चा करणार आहोत.

मुलाखत म्हणजेच व्यक्तिमत्त्व चाचणीत स्वत:चे व्यक्तिगत जीवन, समाज आणि प्रशासनाविषयीचे उमेदवाराचे आकलन महत्त्वाचे ठरते. अर्थात या घटकांविषयीची जाण व भान अत्यंत स्पष्ट असले पाहिजे. संकल्पना, तथ्ये-माहिती, आकडेवारी इ. महत्त्वपूर्ण बाबतीत संदिग्धता वा डळमळीतपणा असू नये. आकलन व विचारातील स्पष्टता ही मुलाखतीसाठी आवश्यक मूलभूत गुणवैशिष्टय़े ठरतात.

मुलाखतीत विचारलेल्या कोणत्याही बाबींसदर्भातील स्वत:चे आकलन उमेदवाराने आत्मविश्वासपूर्वक मांडणे हा एका अर्थी मुलाखतप्रक्रियेचा गाभा आहे. किंबहुना मुलाखत कक्षात प्रवेश केल्यापासून ते मुलाखतीचा समारोप करून कक्षातून बाहेर पडेपर्यंतच्या संपूर्ण संवादप्रक्रियेत आत्मविश्वासाने प्रतिसाद देणे अपेक्षित असते.

मुलाखतीसाठी आवश्यक घटकांची व्यवस्थित तयारी आणि पुरेशा मॉक इंटरव्ह्यूद्वारा संवादाची सवय याआधारे आत्मविश्वासाची हमी देता येईल.

निर्णयक्षमता ही मुलाखतीसाठी आवश्यक आणखी एक महत्त्वाची क्षमता होय. विचारलेल्या प्रश्नासंबंधी उमेदवाराचे आकलन काय व कसे आहे, आणि संबंधित मुद्दय़ाचा सारासार विचार करून प्राप्त परिस्थितीत निर्णय घेता येतो का, याची चाचणी विविध प्रश्नांद्वारे केली जाते.

समाजवास्तवाचे वाचन जेवढे सूक्ष्म तेवढी निर्णयक्षमता प्रगल्भ होण्याची शक्यता जास्त हे लक्षात घेऊन त्यादृष्टीने प्रयत्न हाती घ्यावेत. मुलाखत मंडळ काही वेळा थेट परिस्थितीजन्य प्रश्न विचारून उमेदवाराची निर्णयक्षमता तपासण्याचा प्रयत्न करते. अशा स्थितीत दिलेल्या परिस्थितीचा योग्य विचार करून समर्पक निर्णय घेण्याची क्षमता सादर करणे जरुरीचे ठरते.

तसेच उमेदवाराकडे व्यापक, समग्र दृष्टी, आहे की नाही याचीही खातरजमा केली जाते. एखाद्या महत्त्वाचा प्रश्न वा मुद्दय़ासंबंधी मत वा भूमिका मांडताना त्याचा व्यापक व समग्रपणे विचार केलेला असावा.

संबंधित मुद्दय़ाची पाश्र्वभूमी, सद्यस्थिती, कारणमीमांसा, त्याविषयी विविध मतप्रवाह, परिणाम, अशा व्यापक दृष्टीने पहावे. कोणताही प्रश्न सुटा सुटा करून न पाहता त्याचे इतर क्षेत्राशी असणारे संबंध बारकाईने अभ्यासावेत.

समाजातील भिन्न स्तर व घटकांचा विचार करताना भावी प्रशासक म्हणून उमेदवाराकडून व्यक्तिनिष्ठतेऐवजी वस्तुनिष्ठता आणि निपक्षपातीपणाची अपेक्षा असते.

राजकीय पक्ष, त्यांच्या विचारधारा, विशिष्ट कृती कार्यक्रमास असणारे त्यांचे अग्रक्रम याविषयी उमेदवारांकडून तटस्थतेची अपेक्षा बाळगली जाते. सत्तेत कोणत्याही विचाराचा राजकीय पक्ष असला तरी आपली जबाबदारी तटस्थपणे पार पाडण्याचे कठीण काम प्रशासकांकडून अपेक्षित असते. प्रशासक कोणत्याही राजकीय पक्षाशी नव्हे तर संविधानाशी बांधील असतात हा विचार समोर ठेवून आपली भूमिका विकसित करणे महत्त्वाचे ठरते.

दुसऱ्या बाजूला, दुर्बल, वंचित घटकांविषयी संवेदनशील वृत्तीचीही अपेक्षा असते. त्यामुळे तटस्थेचा यांत्रिक अर्थ न घेता. व्यापक जनहित आणि शोषित घटकांविषयी संवेदनशील असणे महत्त्वाचे ठरते.

उमेदवाराकडून समाजातील महत्त्वाच्या समकालीन समस्यांचे जसे व्यापक, समग्र आकलन अपेक्षित असते तसेच त्याची उकल करण्यासाठी उपयुक्त संभाव्य उपाय सुचविण्याची ‘उपायात्मक क्षमता’ ही अभिप्रेत असते.

कोणत्याही प्रश्न वा समस्येचा उपायात्मक विचार करताना प्रथमत: महत्त्वाची ठरते ती बाब म्हणजे विचाराधीन समस्येचे आकलन. हे आकलन जितके वस्तुनिष्ठ, व्यापक व चिकित्सक असेल तेवढे त्यावरील उपायांची दिशा स्पष्ट होण्याची शक्यता अधिक.

तसेच संबंधित समस्येवर आजपर्यंत करण्यात आलेल्या शासकीय, बिगर शासकीय पातळीवरील प्रयत्न-उपायांचे यथायोग्य मूल्यमापन मार्गदर्शक ठरते. अर्थात सुचविण्यात येणारे संभाव्य उपाय अति आदर्शवादी, काल्पनिक असणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. उपाय शक्यतेच्या कोटीतील आणि व्यवहार्य असावेत याची खबरदारी घ्यावी.

एखादा मूलग्राही उपाय सुचवावा असे वाटले तरी तो संबंधित प्रश्न-समस्येच्या वास्तविक आकलनाशी असंबंधित असा नसावा. नावीन्यपूर्ण विचार आणि प्रयोगशीलता स्वागतार्ह ठरू शकते परंतु ती समाजवास्तवाच्या योग्य आकलनावर अधिष्ठित असावी.

एकंदर विचार करता मुलाखतीसाठी आवश्यक घटकासंबंधी सुरुवातीपासूनच अभ्यास सुरू करणे, विविध स्रोतांद्वारे आपले आकलन वाढवणे, आवश्यक तेथे समर्पक आकडेवारी वा दाखल्यांचा आधार देणे, त्याविषयी सारासार विचार करणे, त्यातून उपयुक्त टिपणे काढणे, अभिरूप मुलाखतीद्वारा संवादकौशल्याचा विकास करणे या प्रमुख बाबींची नियोजनबद्ध आखणी केल्यास मुलाखतीसाठी उपयुक्त क्षमता व गुणवैशिष्टय़ांचा विकास साधता येईल, यात शंका नाही!

मुलाखत संवाद कौशल्याचा विकास

Development of interview communication skills

2019   15-Mar-2018, Thu

मुलाखतीच्या तयारीचा आशयात्मक अंगाने विचार केल्यानंतर तिच्या अभिव्यक्ती आणि संवादात्मक आयामाची चर्चा करणे आवश्यक ठरते. मुळात मुलाखत ही तोंडी स्वरूपाची परीक्षा असल्याने येथे संभाषण, संवाद, भाषिक अभिव्यक्ती निर्णायक ठरते. आपल्याला विचारलेल्या प्रश्नाच्या बाबतीत स्वत:ला जे वाटते ते अपेक्षित पद्धतीने, योग्य भाषेत, स्पष्ट व आत्मविश्वासपूर्वकपणे मुलाखत मंडळासमोर मांडणे ही कला महत्त्वाची ठरते. उत्तराच्या अभिव्यक्तीमध्ये भाषेच्या विविध अंगांपासून आपल्या बोलण्याच्या/व्यक्त होण्याच्या पद्धतीपर्यंत अनेक महत्त्वपूर्ण बाबींचा समावेश होतो.

मुलाखत म्हणजे स्वत:चे व्यक्तिमत्त्व प्रभावीपणे मुलाखत मंडळासमोर सादर करणे होय. या प्रक्रियेची सुरुवात मुलाखतीच्या कक्षात प्रवेश करण्यापासून होते. मुलाखत मंडळाच्या परवानगीने कक्षात प्रवेश करणे, त्यांना अभिवादन करणे आणि त्यांच्या परवानगीनेच खुर्चीत विराजमान होणे, या प्रारंभिक बाबींचा संवादप्रक्रियेत समावेश करावा लागतो.

प्रत्यक्ष मुलाखत सुरू झाल्यानंतर विचारलेले प्रश्न काळजीपूर्वक ऐकणे गरजेचे ठरते. सदस्य प्रश्न विचारत असताना आपल्या चेहऱ्यावर तणावपूर्ण भाव येणार नाही अथवा आपल्या शरीराच्या (विशेषत बोटे, हात आणि पाय) विचित्र हालचाली होणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. केवळ प्रश्न ऐकतानाच नाही तर संपूर्ण मुलाखतीत आपली देहबोली औपचारिक, संयत व सकारात्मक असावी. बऱ्याच वेळा आपल्या मनात चाललेले विचार, तणाव, काळजी इ. चेहऱ्यावर प्रतििबबित होण्याची शक्यता असते. तसे होऊ न देता चेहऱ्यावर शांत व संयत भाव राहतील याची काळजी घ्यावी.

बसण्याची पद्धत, चेहऱ्यावरील हालचाली, हावभाव ताठर स्वरूपाचे असू नयेत. संवाद साधताना औपचारिकता पाळावयाची असली तरी तुमच्या एकंदर अभिव्यक्तीत मोकळेपणा व सहजताही आवश्यक ठरते. त्यादृष्टीने प्रसंगानुरूप चेहऱ्यावर स्मितहास्य आणणे उपयुक्त ठरते.

मुलाखतीच्या प्रक्रियेत सर्वच सदस्यांना संबोधित करत, प्रत्येक सदस्याकडे पाहत उत्तरे देणे आत्मविश्वासाचे लक्षण मानले जाते. शिवाय त्याद्वारे सर्वच सदस्यांना आपल्या संवादात सामावून घेऊन त्यांनाही त्यात रस निर्माण करणे केव्हाही अधिक चांगले! अन्यथा केवळ प्रश्न विचारलेल्या सदस्याकडे पाहूनच अथवा एकाच सदस्याकडे पाहून उत्तरे दिल्यास इतर सदस्यांचा मुलाखतीतील रस कमी होऊ शकतो, हे लक्षात घ्यावे.

आपल्या उत्तराची भाषा, त्यातील शब्द, वाक्यरचना औपचारिक स्वरूपाचीच असावी. विनाकारण क्लिष्ट शब्दांचा वापर करू नये. अपेक्षित तेथे समर्पक, संकल्पनात्मक शब्दप्रयोगांचा वापर जरूर करावा. संवादाची भाषा औपचारिक अपेक्षित असली तरी ती पुस्तकी, बोजड असू नये. सुलभ-सोपी भाषा हे तत्त्व मुलाखतीतही आचरण्यास हरकत नाही. इतर कोणाचाही उल्लेख करताना अपशब्द वापरला जाणार नाही याची काळजी घ्यावी. कोणाचाही उल्लेख आदरपूर्वकच केला जावा. उमेदवाराच्या आवाजाची पातळी मुलाखत मंडळास पुरेशी ऐकू जाईल अशा स्वरूपाची असावी. आवाज व भाषेत स्पष्टता हवी. आवश्यक तेथे आवश्यक तेव्हा आशयानुरूप पातळीत चढ-उतार करायला हरकत नाही.

मुलाखतीच्या संवादप्रक्रियेत स्वाभाविकत: टिकवून ठेवणे हे एक मोठे आव्हान असले तरी अगत्याचे ठरते. साचेबद्ध, तयार केलेली उत्तरे जशीच्या तशी मांडू नयेत. त्यामुळे मुलाखतप्रक्रिया यांत्रिक बनून त्यातील स्वाभाविकताच नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे आधीच तयार केलेल्या विषयासंबंधी अपेक्षित प्रश्न विचारला तरी आपण तसे जाणवू न देता काही सेकंदाचा विराम घेऊन विचारपूर्वक उत्तर देत आहोत हे पहावे. उत्तराचा एकच एक ‘फॉरमॅट’ बनवून साचेबद्ध उत्तरे देण्याचे कटाक्षाने टाळावे. आपल्या प्रतिसादात विविधता आणण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न करावा.

संवादकौशल्याची आणखी एक महत्त्वपूर्ण बाजू म्हणजे आपल्या अभिव्यक्तीतील सभ्यता व संयतता होय. बऱ्याच वेळा मुलाखतीत काही मुद्दय़ांसंबंधी चिकित्सक स्वरूपाचे प्रश्न विचारले जातात. अशावेळी संबंधित मुद्दय़ावर टीका करताना अथवा त्यातील दोष-कमतरतांचे अधोरेखन करताना आपली भाषा संयत, सभ्य व विधायकच हवी, हे लक्षात घ्यावे.

संपूर्ण मुलाखतीदरम्यान आपले भावनिक, मानसिक आणि वैचारिक संतुलन टिकवून ठेवणेही गरजेचे असते. काही मुद्दय़ांच्या बाबतीत आपण अतिसंवेदनशील, भावनिक होऊन बोलण्याची शक्यता असते. अथवा काही बाबतीत अतिरिक्त प्रमाणात कठोरही बनण्याची शक्यता असते. ही बाब आपण काय मत मांडत आहोत याप्रमाणेच आपण वापरत असलेली भाषा, आपल्या आवाजाची पातळी आणि देहबोली यातून व्यक्त होत असते. त्यामुळे ही दोन्ही टोके टाळून आपल्या भावनिक व्यक्तिमत्त्वातील समतोल टिकवून ठेवणे महत्त्वाचे ठरते.

मुलाखतीदरम्यान काही संकेत कटाक्षाने पाळावेत. सदस्यांना प्रवेश करताना व मुलाखत संपल्यावर अभिवादन करणे, काही चुकल्यास दिलगिरी व्यक्त करणे, मंडळाने उत्तराच्या बाबतीत मदत केल्यास वा काही सुचविल्यास त्यांना धन्यवाद देणे, सर्वाना संबोधत सर्वाकडे पाहून बोलणे, प्रश्न विचारून झाल्यावर तत्काळ उत्तर न देता काही सेकंदाच्या विश्रामानंतर उत्तर द्यावयास सुरुवात करणे, सदस्याने आपण उत्तर देताना मध्येच अडवून प्रश्न-उपप्रश्न विचारल्यास त्यांचा प्रश्न ऐकून घेऊन मगच उत्तर देणे, माहीत नसल्यास तसे स्पष्टपणे सांगणे अथवा त्याबाबत अंदाज व्यक्त करायचा असल्यास मंडळाच्या परवानगीनेच तसे करणे, प्रामाणिकपणाचे पालन करणे, मंडळाशी दुमत अथवा मतभेद झाल्यास अत्यंत संयमी व संयतपणे भूमिका मांडणे यांसारख्या संकेताचे जरूर पालन करावे. उपरोक्त चíचलेल्या विविध अंगाचा विकास करण्यासाठी अर्थातच गरज आहे ती भरपूर सरावाची. मुलाखतीची रंगीत तालीम अर्थात ‘ Mock Interview’ च्या माध्यमातून भरपूर सराव केल्यास या कौशल्याचा विकास साधता येईल.

मुलाखतीवर प्रभुत्व कसे आणावे?

How to master the interview

2972   25-Jan-2018, Thu

मुलाखत देणे ही एक कला असली तरी सरावाने व मुलाखतीचे अध्ययन करून तिच्यावर प्रभुत्व आणता येते. पुढील काही गोष्टींची काळजी घ्यायला हवी…

तुम्ही ड्राइव्हर बनू नका:- 

तुम्हाला प्रचंड माहिती आहे. म्हणून सगळी पुढ्यात ओतून टाकली, असं करू नका. त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांमधून त्यांना योग्य उत्तरे मिळायला हवीत. त्यांनी संबंधित प्रश्न न विचारताही तुम्ही माहिती देऊ लागलात की त्या माहितीची किंमत आपोआप कमी होते. तुम्हाला एखादी माहिती आहे आणि त्यावर पॅनेलने प्रश्न विचारावा, अशी तुमची अपेक्षा असल्यास त्या माहितीचा केवळ संदर्भ देऊन पुढे जा. पॅनेलपैकी कुणाला वाटलं तर तो संदर्भ उचलून ते तुम्हाला पुढचा प्रश्न विचारू शकतात- ज्याचं उत्तर तुमच्याकडे तयार आहे!

क्रीज सोडू नका:-

तुम्हाला ज्या विषयात नैपुण्य आहे, प्रावीण्य आहे, त्यावर जरूर बोला. पण जे कमी माहिती आहे किंवा जे अजिबात माहिती नाही, त्यावर बोलणे टाळा. अर्धवट माहितीवर बोलू नका. होम पीचवर सेंच्युरी करा, पण इंटरव्ह्यू पॅनेलला इंप्रेस करण्याच्या नादात क्रीज सोडाल तर स्टम्प आऊट व्हाल.

खूप ओव्हरअ‍ॅम्बिशस, पुस्तकी उत्तरं अजिबात द्यायची नाहीत. ‘मला भारताला महासत्ता बनवायचे आहे’, अशी फुशारकी नको. त्यापेक्षा ‘सर्वांमधलं एक्सलन्ट वापरून आपल्या देशाला महत्त्वाच्या स्थानावर गेलेलं बघायला मला खूप आवडेल’, अशी सांघिक भावना तुमच्या उत्तरात येऊ द्या. मुद्देसूद आणि थोडक्यात आपलं म्हणणं व्यवस्थितरित्या मांडता आलं पाहिजे. उत्तरे आटोपशीर ठेवा. पॅनल सदस्यांना तुम्ही बोलत असलेल्या गोष्टीतील ९० टक्के गोष्टी आधीच माहिती असतात.


रुळ आणि रुल्स:-

‘सर, अजून काही मुद्दे आहेत, थोडं बोलू का अजून प्लीज?’ असंही प्रांजळपणे विचारायला हरकत नाही. तुम्ही जास्त वेळ घेताय याचं तुम्हाला पुरेपूर भान आहे, असा पॉझिटिव्ह संदेश तुम्ही देता. तुम्ही स्वतः आणि तुमची स्वतःची मते यांचा आदर राखा. त्या मतांचा आणि विचारांचा सन्मान राखा. इतर कोणाच्याही मतांइतकीच तुमची मते आणि विचारही महत्त्वाचे आहेत. कोणत्या प्रश्नावर आपण कोणते उत्तर दिलं म्हणजे अपेक्षित परिणाम प्राप्त होईल, याचा अंदाजही बांधता यायला हवा. अचानक सुचलेले उत्तर देण्यात धोका असू शकतो किंवा आपल्या डोक्यातली उत्तरं आणि त्यांना अपेक्षित असणारी उत्तरं यात तफावत असू शकते. त्यामुळे आपली मुलाखत रुळावरून घसरलेली तर नाही ना याची खात्री करून घेत राहा.

मोके पे चौका:-

सगळ्याच प्रश्नांची उत्तरे येतील असे नाही. ते शक्यही नाही व त्याची गरजही नाही. समजा मुलाखतीत एकूण ३० प्रश्न विचारले. त्यातील १८ ते २० प्रश्नांची उत्तरे आली तरी पुरेसे आहे. त्यात देखील सात ते आठ प्रश्नांची चर्चाच फलदायी ठरते. (समाधान व गुण या दोन्ही दृष्टीने) तेव्हा प्रत्येक बॉल खेळण्याचा प्रयत्न करू नका, त्या प्रयत्नात विकेट पडेल. एखादा सदस्य असा काही

गुंतागुंतीचा प्रश्न विचारतो की तो कळता कळत नाही. मग उत्तर द्यायचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही, असे काही प्रश्न डोक्यावरून गेले तरी आपला क्लास वरचा असल्याचा आत्मविश्वास सोडू नका.

Interview Body Language

Interview Body Language

1580   16-Jan-2018, Tue

In this post i would like to share about Body language techniques for an Interview. Your body language says 93% about you to the interviewer rather than what you are saying from your mouth. The Body Language technique is a subject in the SSB, Defense, Criminal Investigations, Master of Business and Administration (M.B.A) and in various recruiting private agencies. Ok let we come to the interview part of body language.

In an interview, I divide the sessions as seven, they are

  • Waiting for the Interview.
  • Walking inside the interview room. (Entering)
  • Hand Shake.
  • Choosing and Sitting in the chair.
  • Body gestures during conversation with the interviewer.
  • Eye movements
  • Leaving the interview.

First let we see one by one in detail,

1) Waiting for the Interview:- In most of the interviews, they company or organization persons makes the candidates to wait for a while before the interview.  Since they watch the candidates for some of the qualities.  They watch whether we get boredom in few minutes or talking with others or feeling sleepy in few minutes etc.

Like this while waiting for the interview,

  • Dont put your arms in your cheeks or rest your face in your palms.  As this shows that you are disinterested.
  • Never look out when two people are debating.  This shows that you are a follower of the two.  If you can converse with them else take a magazine and start to read.
  • Dont shake your legs or toes, this shows that you are passing your time.
  • How to be perfect while waiting for the interview:-
  • Sit relaxed and start to read any novels, as this relaxes your mind and keep you ease.
  • If the situation is good, then converse with the near ones and talk a good constructive topic.  This shows that you are friendly to your environment.
  • Never talk anything technically before going to an technical interview, this creates a high heart beat situation.



2) Walking inside the interview room. (Entering)

  • This is the first thing we do in the interview.  The things which includes in this steps are 
  • Seeking permission to enter the interview room and Walking inside it, 
  • Standing and Seeking permission to sit in the chair

Seeking permission to enter into the interview room:-  While asking permission, Ask with a good tone, rather not too higher or too lower.  Ask confidently, May I come in Sir/Madam or Shall i come in Sir/madam.  My piece of advise is better to ask permission starting with "May", as this shows permission.  After getting permission walk into the room.

Walking:-  While walking into the interview room, walk with head held high and upraised chest and shoulders.  This shows your confidence level.  Since if you walk with your head focussing on the ground means, it shows that you are thinking, nervous, panic about the interview.  So the interviewer expects to walk with confidence.  Also have a note that while walking dont look in an arrogancy manner.
Dont enter your hands into your pant pocket, leave it free and walk, this shows that you want to be secured.
Dont alter your shirt buttons, wrist watches or anything.  This shows that you are nervous.
Dont see the time before entering the into interview, if you know that your interviewer is watching you.

3) Hand Shake:-
Do not offer your handshake firstly.  Be confidence in your look and wait for the interviewer to offer you handshake.  If it is offered then give a firm hand shake.  This again proves that you are confident enough.  If you give the handshake first, it may be interpreted as that you are forcing the interviewer to give you a hand shake.  Its not necessary for the interviewer to give handshakes for all the candidates who are coming for the interview.  So dont force the interviewer for hand shakes.  
While giving hand shake, have a smile in your face and watch the eye of the interviewer.  Dont look at your hands.
Also dont withdraw your hand first while handshaking, this shows that you are disinterested with that personality.


4) Choosing and Sitting in the Chair:-  Most of the persons dont care about this while going for the interview.  But this plays a major role in non verbal communication of the interview.  I want to tell you this in two parts.

Standing near the chair for the interview.

Choosing the right chair for group discussion and meetings.

Standing near the chair for the Interview:-   After entering the interview room and walking near the interview table, there will be chair offered to you to sit for the interview.  In this scenario, we have to ask permission to sit in the chair.  Before this, there is an important thing that we should not stand in front of the chair.  Since if we stand in front of the chair then it shows that we think ourself that we will be granted seat to sit.  So its not a good attitude.  The best thing is stand behind the chair and wait for the interviewer to give permission.
In worst case, if the permission is not granted then ask permission with a warm smile to sit.

Choosing the right chair for group discussion and meetings:-  While choosing the chair for group discussion and meetings, try to sit in the middle of the "U" shaped table or normal straight table.  This shows your leadership.  If you sit in the center of the table, then you will be the center of attraction.  If you talk something relevantly when speaking, then your points will be noticed first. 


5) Body Gestures during conversation with the interviewer:-

  • This part is the very very important part of the interview.  As this shows many of your qualities to your interviewer.  I say some of the do's and dont's.
  • Never use fingers to scratch eyes, nose or mouth while coversing with the interviewer.  It shows that you are lier.
  • Try to look at the eyes of the interviewer and not their body.  This may irritate them.
  • Dont shake legs, hands during conversation.
  • Dont look the exit door of the interview hall, as this shows that you are eagerly waiting to close the interview session.
  • Never insert your legs inside the chair, this also shows your disinterest in the interview.
  • Place your hands over your knee area and dont do any designs or scratching with that.

6) Eye Movements:-

In any interview, you may experience that, i did well but why i didnt get selected.  The answer for this is here.  Because the interviewer checks us whether we are truthful with our replies or not.  This case is more in defence interviews and now a days more in corporate interviews also.
Since, we cant able to fake our eyes while telling lies and the trained interviewers could easily able to identify this.
There are four things in eye movements of a man :-

  1. Visual Remembrance (Eye ball in top left corner):-  Visual remembrance is nothing but, pre recorded or past things that is happened in your life in terms of situations or scenes.  i.e. If the interviewer asks you a situation for your leadership.  You would answer this question.  He checks whether your eye ball goes to top left corner of the eyes, then he conclude that you are telling the truth.
  2. Auditory Remembrance (Eye ball in extreme left corner):-  Auditory remembrance is nothing but, pre recorded or past things that what you heard from others or any songs etc.  Old audio records in brain.  i.e. If the interviewer asks you. Tel your favourite song?.  He checks whether your eye ball goes to the extreme left corner of the eye, then he conclude that you are telling the truth.
  3. Self Thinking (Eye ball in left extreme down):-  Self thinking is nothing but, the eye ball looks down to the extreme left side of the body.  This shows to the interviewer that you are thinking on your own.  This is taken as true, when you are in a situation to tel judgement or solution for an issue.  That is Talking to the self.
  4. Visual Imagination (Eye ball looking top right):-  Visual imagination is nothing but, telling things or imagining situations that is not happened in your life .  i.e. If the interviewer asks you a situation for your leadership.  You would answer this question.  He checks whether your eye ball goes to top left corner of the eyes, then he conclude that you are telling the truth.

Eg:- If "A" asks to "B" as what he said?

In this if B says that C told you as good boy.
In this scenario, we can check "B" whether he is saying truth of not by noting his eye ball.  Its true try this.

Audio Imagination (Eye ball looking extreme right):-  Audio Imagination is nothing but telling things which you didnt heard or lies.  This is the usual response of the liers.

Recalling a feeling (Eye ball looking Right extreme down):-  This is recalling of the one's feeling.

These are about eye movements of the person in interview and also in normal life.  Guys learn these techniques it will be more useful for you to read others.

7) Leaving the interview:-

  • This is the last process in the interview.  In this while leaving the interview,
  • Don't shake the chair while leaving the seat.
  • Never look the ground while leaving from the interview room, as it shows that you are not confident with your interview process.  Instead, walk with head held high and upraised chest.  This shows your confidence.
  • If the interviewer offers you the handshake, respond him firmly.
  • These are about the nonverbal communication or body language in an interview.


Top