राज्यसेवा मुख्य परीक्षा: इतिहास

/history-preparation-mpsc-abn-97-1924965/

6026   12-Jul-2019, Fri

राज्यसेवा मुख्य परीक्षा पेपर एकमधील इतिहास घटक हा आधुनिक भारताचा इतिहास आहे. या घटकाची तयारी कशा प्रकारे करावी, याबाबत या लेखामध्ये चर्चा करण्यात येत आहे.

रेल्वे, टपाल, उद्योगधंदे इ. बाबींचा विकासाचे टप्पे, प्रत्येक टप्प्याची पार्श्वभूमी, संबंधित राज्यकत्रे या मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

भारतीय उद्योगपती व भारतीय उद्योगांची सुरुवात याबाबत बारकाईने माहिती करून घ्यावी.

आधुनिक शिक्षणाचा अभ्यास करताना याबाबतीत नेमलेल्या समित्या व त्यांच्या शिफारसी यांचा आढावा महत्त्वाचा ठरेल. शिक्षणासाठी विविध समाजसुधारकांचे शिक्षणविषयक कार्य समजून घ्यावे.

वृत्तपत्रे, भाषा, त्यांचे संस्थापक, त्यांचे ब्रीदवाक्य असल्यास ते, सर्वात पहिले, सर्वात जुने वृत्तपत्र, नियतकालिक अशा पद्धतीने मुद्रित माध्यमांचा अभ्यास करावा. यामध्ये काही संघटनांची मुखपत्रेसुद्धा महत्त्वाची आहेत.

सामाजिक-सांस्कृतिक बदल व भारत आणि महाराष्ट्रातील समाजसुधारकांचे कार्य या बाबी एकत्रितपणे अभ्यासायच्या आहेत. समाजसुधारक, त्यांच्या संस्था, वृत्तपत्र, साहित्य,  महत्त्वाच्या घटना (कालानुक्रमे), काय्रे, असल्यास लोकापवाद, इतर माहिती या मुद्दय़ांच्या आधारे सारणी पद्धतीत मांडणी करून अभ्यासाची टिपणे काढता येतील.

यामधील संस्थांच्या स्तंभात संस्थेची स्थापना, कार्यपद्धती, महत्त्वाचे योगदान, ब्रीद, असल्यास मुखपत्र व संबंधित महत्त्वाची व्यक्तिमत्त्वे यांचा समावेश असावा. विशेषत: अभ्यासक्रमात नमूद संस्था, समाजसुधारक, स्वातंत्र्यलढय़ावर प्रत्यक्ष परिणाम करणाऱ्या दलित व मुस्लीम सुधारणा चळवळींचा अभ्यास पार्श्वभूमी, कारणे, स्वरूप, परिणाम, प्रतिक्रिया व व्यक्तिमत्त्वे या मुद्दय़ांच्या आधारे करावा.

ब्रिटिशांची आर्थिक नीती, जमीन सुधारणा, जंगल कायदे इ. चा भारतीय अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम व संबंधित भारतीय नेत्यांची प्रतिक्रिया या गोष्टी समजून घ्याव्यात.

शेतकरी व आदिवासींचे बंड, १८५७ चा उठाव अशा संघर्षांचा अभ्यास पुढील मुद्दय़ांच्या आधारे करता येईल. कारणे / पार्श्वभूमी, स्वरूप / विस्तार / वैशिष्टय़े, प्रमुख नेते व त्यांच्या बाबतीत ठळक घडामोडी, यशापयशाची कारणे, परिणाम, उपलब्ध असल्यास इतिहासकारांच्या / समकालीनांच्या प्रतिक्रिया. गांधीयुगातील शेतकरी, आदिवासी, कामगार, संस्थानी जनता इ. च्या चळवळी / बंड यांचाही अभ्यास याच मुद्दय़ांच्या आधाराने करावा.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या दोन (मवाळ व जहाल) कालखंडांचा अभ्यास पुढील मुद्दय़ांच्या आधारे करावा. स्थापनेची सामाजिक, राजकीय, आर्थिक पार्श्वभूमी व त्याबाबतचे सिद्धांत, दोन्ही कालखंडातील मागण्या (तौलानिक पद्धतीने), दोन्ही कालखंडातील महत्त्वाचे नेते व त्यांचे वैशिष्टय़पूर्ण कार्य, दोन्ही कालखंडातील यशापयश, ब्रिटिशांची प्रतिक्रिया, सुरत विभाजन, होमरूल आंदोलन, लखनौ करार, सांप्रदायिकतेचा उदय

गांधीयुगातील विविध चळवळी (असहकार, सविनय कायदेभंग, चलेजाव इ.) अभ्यासताना त्यातील संघर्षांचे स्वरूप व त्यामागील विचारसरणी समजून घेऊन मग महत्त्वाच्या घडामोडींचा अभ्यास करावा. या प्रत्येक आंदोलनानंतर ब्रिटिशांच्या प्रतिक्रिया, भारतीयांना देऊ करण्यात आलेल्या बाबी, समकालीन भारतीय नेत्यांच्या महत्त्वाच्या प्रतिक्रिया व यशापयश या गोष्टी अभ्यासणे आवश्यक आहे. याच काळात वाढलेली संप्रदायिकता, त्याची कारणे, स्वरूप, परिणाम आणि इतर राजकीय पक्षांची वाटचाल अभ्यासणे आवश्यक आहे. काँग्रेसची महत्त्वाची अधिवेशने, ठराव, साल, ठिकाण व अध्यक्ष अशा मुद्दय़ांच्या आधारे टेबलमध्ये अभ्यासता येतील.

अभ्यासक्रमात वेगळा उल्लेख नसला तरी बिटिशांच्या कायद्यांचा व स्वातंत्र्याच्या योजनांचा कालानुक्रमे अभ्यास पार्श्वभूमी, तरतुदी, परिणाम, भारतीयांच्या प्रतिक्रिया, संबंधित व्हाईसरॉय, भारतमंत्री या मुद्दय़ांच्या आधारे करावा.

स्वातंत्र्योत्तर इतिहासात फाळणीचे स्वरूप, परिणाम व उपाय आणि संस्थानांचे विलीनीकरण विशेषत: जुनागढ, हैदराबाद व काश्मीरबाबतीत परिपूर्णपणे अभ्यासायला हवे.

भारताचे परराष्ट्र धोरण, आण्विक धोरण या बाबी नेहरू व इंदिरा गांधींच्या कालखंडापर्यंत बारकाईने अभ्यासणे आवश्यक आहे. विचारात घ्यायचे मुद्दे पुढीलप्रमाणे -आंतरराष्ट्रीय पार्श्वभूमी, राष्ट्रीय गरज, कारणे, स्वरूप, तत्त्वे, कालपरत्वे त्यामध्ये झालेले बदल व त्यांची कारणे, अंमलबजावणी करताना घडलेल्या ठळक आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परिणाम व आंतरराष्ट्रीय प्रतिक्रिया, मूल्यमापन-भाषावार प्रांतरचनेची मागणी, त्यासाठीचे आयोग व शिफारसी विशेषत: संयुक्त महाराष्ट्रात समाविष्ट करायच्या प्रदेशाबाबतीतील शिफारसी हा भाग काळजीपूर्वक अभ्यासावा. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा अभ्यास महत्त्वाचे नेते, विविध विचारप्रवाह, राजकीय पक्ष व त्यांच्या भूमिका, महत्त्वाच्या घडामोडी अशा मुद्दय़ांच्या आधारे करावा.

पहिल्या सहा पंचवार्षकि योजनांचा अभ्यास नक्षलवाद, माओवाद, विकासाचा असमतोल इ. बाबी समजून घेण्यासाठी उपयोगी ठरतो.

सांस्कृतिक वारशामध्ये दृश्य कलांचा अभ्यास प्राचीन ते आधुनिक अशा क्रमाने करणे सोपे होईल. प्राचीन कला आढळणारी स्थाने, त्यांचा काळ व स्वरूप (आकृत्या, रंग, तंत्रज्ञान इ.) आश्रयदाते राज्यकत्रे अशा मुद्दय़ांच्या आधारे टेबलमध्ये करावा. मध्ययुगीन दृश्यकलांचाही अशाच प्रकारे अभ्यास करावा. मात्र येथे समकालीन इतर स्थापत्य व चित्रकलांचा आढावा घेणे श्रेयस्कर.

वाङ्मय प्रकारातील ज्यांचा उल्लेख अभ्यासक्रमात आहे त्यांची वैशिष्टय़े, महत्त्वाचे साहित्यकार, त्यांच्या प्रसिद्ध रचना, त्यांचे महत्त्व अशा प्रकारे अभ्यास आवश्यक आहे.

प्रायोगिक कलांपकी लोककलांचे स्वरूप, त्यांचे सांस्कृतिक-धार्मिक पलू व त्यांचे विशिष्ट प्रदेश व असल्यास संबंधित महत्त्वाचे कलाकार, त्यांच्या संवर्धनाचे प्रयत्न असे मुद्दे अभ्यासावेत. इतर प्रायोगिक कलांमधील विकासाचे प्रमुख टप्पे, प्रसिद्ध/पुरस्कारप्राप्त कलाकार इ. बाबी महत्त्वाच्या आहेत.

राज्यसेवा मुख्य परीक्षा : इतिहास घटकाचे विश्लेषण

mpsc indian history

1377   05-Jan-2018, Fri

राज्यसेवेची मुख्य परीक्षा नुकतीच पार पडली. आगामी वर्षातील मुख्य परीक्षेच्या तयारीसाठी या परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण अनिवार्य ठरते. यंदाच्या मुख्य परीक्षेतील ‘सामान्य अध्ययन-१’ या प्रश्नपत्रिकेमधील इतिहास, भूगोल व कृषी या घटकांपैकी इतिहास विषयाचे विश्लेषण आपण पाहूयात.

 

प्रश्नपत्रिकेत इतिहास विषयाशी संबंधित नऊ उपघटक मिळून एकूण ५४ प्रश्न विचारण्यात आले होते. यामध्ये

१. आधुनिक भारताचा विशेषतः महाराष्ट्राचा इतिहास (९ प्रश्न)

२. ब्रिटिशसत्तेची भारतात स्थापना (५ प्रश्न

३. सामाजिक व आर्थिक जागृती (५ प्रश्न)

४. सामाजिक - सांस्कृतिक बदल (१२ प्रश्न)

५. भारतीय राष्ट्रवादाची निर्मिती व विकास (१ प्रश्न)

६. गांधी युगातील राष्ट्रीय चळवळ (४ प्रश्न)

७. स्वातंत्र्योत्तर भारत (९ प्रश्न)

८. महाराष्ट्रातील निवडक सामाजसुधारक-विचारप्रणाली व कार्ये (८ प्रश्न)

९. महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक वारसा (प्राचीन ते आधुनिक ) (१ प्रश्न) अशी गुणांची सर्वसाधारण विभागणी दिसून आली.

प्रश्नांचे स्वरूप आणि काठिण्यपातळी लक्षात घेता महाराष्ट्राच्या सामाजिक, धार्मिक व राजकीय इतिहासाच्या अनुषंगानेच इतर उपघटकांवरही सखोल प्रश्न विचारण्यात आले आहेत.

प्रश्नांचे विभाजन

‘ब्रिटिश सत्तेची भारतात स्थापना’ उपघटकामध्ये प्रथम व द्वितीय अॅग्लो मराठा युद्धांवर प्रत्येकी एक, ब्रिटिश प्रशासन संरचनेवरील दोन व १८५७च्या उठावापूर्वीच्या उठावांवर एक प्रश्न विचारला आहे. या उपघटकावरील प्रश्नांच्या अभ्यासासाठी आधुनिक भारताचा इतिहास (ग्रोव्हर) हे पुस्तक उपयुक्त ठरेल.

‘स्वातंत्र्योत्तर भारत’ या घटकांवरील (९) प्रश्नांमध्ये अभ्यासक्रमातील फाळणीचे परिणाम (१), संस्थानांचे विलिनीकरण (१), भाषावार प्रांतरचना (१), नेहरूंचे असंलग्नतेचे धोरण (१) संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ-महत्त्वपूर्ण व्यक्ती (१), बांगलादेश मुक्ती (१), विद्यार्थ्यांमधील असंतोष (१), पंजाबमधील दहशतवाद (१), वांशिक चळवळ (१) असे विश्लेषण करता येते. उपरोक्त उपघटकासाठी ‘स्वातंत्र्योत्तर भारत-बिपिन चंद्र’ किंवा ‘आधुनिक भारताचा इतिहास १९४७-२०००-शांता कोठेकर’ ही पुस्तके उपयुक्त ठरतील.

‘महाराष्ट्रातील निवडक समाज सुधारक' या उपघटकामध्ये अभ्यासक्रमात दिलेल्या एकूण १६ समाजसुधारकांपैकी रानडे, कर्वे, शाहू महाराज, महर्षी शिंदे, बाबासाहेब आंबेडकर, क्रांतीवीर नाना पाटील, लहूजी साळवे, आणि कर्मवीर भाऊराव पाटील या समाजसुधारकांवर प्रत्येकी एक प्रश्न विचारण्यात आला. या उपघटकासाठी महाराष्ट्र सरकारचे गॅझेटियर उपयुक्त ठरते.

‘सामाजिक व सांस्कृतिक बदल’ घटकांवर सर्वाधिक विचारण्यात आले. प्रश्नांची काठिण्यपातळीही वाढलेली दिसून येते.

उपघटकांवर भर

उपघटकांवर सखोल प्रश्न विचारण्याकडे आयोगाचा असलेला कल दिसून येतो. यामध्ये डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (२), सत्यशोधक समाज (३), प्रार्थना समाज (१), ब्राह्मो समाज (२) असे आठ प्रश्न मुख्य समाजांवर तर ब्राह्मणेतर चळचळी, इंग्रजी शिक्षण, ख्रिश्चन मिशनबरोबरचे संबंध आणि अधिकृत समाजसुधारणेचे उपाय या उपघटकांवर प्रत्येकी एक प्रश्न विचारला गेला. यापैकी बहुतांशी प्रश्नांसदर्भात ‘आधुनिक भारताचा इतिहास-ग्रोव्हर’ उपयुक्त ठरते. मात्र महाराष्ट्र संबंधित एकूणच प्रश्नपत्रिकेतील भर पाहता डॉ. सदानंद मोरे यांचे ‘लोकमान्य ते महात्मा’ (खंड १ व २) अभ्यासल्यास उपयुक्त ठरेल.

‘महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक वारसा’ या उपघटकावर वेरूळ लेण्यांसंबंधित वास्तू घटकांवर एकच प्रश्न विचारला होता. मात्र या उपघटकावर प्रश्न विचारण्यास मूबलक वाव असल्यामुळे या उपघटकांचीदेखील सखोल तयारी करणे आगामी परीक्षांसाठी आवश्यक आहे.

‘भारतीय राष्ट्रवादाची निर्मिती व विकास आणि ‘गांधीयुगातील राष्ट्रीय चळवळ’ या दोन उपघटकांचा दिलेल्या अभ्यासक्रमातील आवाका मोठा असला तरी परीक्षेत यावर मिळून पाच प्रश्न विचारण्यात आले होते. या उपघटकासंदर्भात ग्रोव्हर आणि शांता कोठेकरांची पुस्तके उपयुक्त ठरतील.

आधुनिक भारताचा, विशेषतः महाराष्ट्राचा इतिहास (१८१८-१८५७) या उपघटकावर नेहमी विचारल्या जाणाऱ्या जमीनसुधारणांसंबंधी प्रश्नांऐवजी उद्योगधंदे, वृत्तपत्रे, तार, आधुनिक शिक्षण या उपघटकांवर अधिक भर दिला आहे. आयोगाने आहे त्या चौकटीतच नव्या संधी शोधून प्रश्न टाकले आहेत, असे दिसून येईल.

 महाराष्ट्राच्या इतिहासातील काही महत्वाचे मुद्दे

Some Historic Points about History of Maharashtra

3601   18-Aug-2017, Fri

  • महाराष्ट्रातील नेवासे,चांदोली, सोमगाव,टेकवाडे, सावरदे व दायमाबाद इत्यादी ठिकाणी ताम्रपाषाण संस्कृतीचे अवशेष मिळाले आहेत.
  • महाराष्ट्रातील महापाषाण  युगाचा काळ इ.स.पूर्व १००० वर्षापूर्वीचा आहे.
  • मौर्य साम्राज्याच्या अस्तानंतर महाराष्ट्रात सातवाहन राजघराण्याचा उदय झाला.
  • जागतिक नकाशावर महाराष्ट्रास सर्वप्रथम दर्शवणारे व महत्व प्राप्त करून देणारे 'सातवाहन' हेच पहिले महाराष्ट्रातील राजघराणे होय.
  • 'सिमुक' हा राजा सातवाहन घराण्याचा संस्थापक मानला जातो.
  • सातवाहन 'राजा सातकर्णी' प्रथम व त्याची रानी 'नागणिका' यांची प्रतिमा जुन्नरच्या नाणेघाटात आढळून येते.
  • चालुक्य हे वैष्णवपंथी होते, तरीही त्यांनी धर्मसंहिष्णुतेचे धोरण राबविले होते.
  • इ.स. ७५३ च्या दरम्यान चालुक्य घराण्याच्या र्हासानंतर 'दंतीदुर्ग' याने राष्ट्रकूट घराण्याची स्थापना केली.
  • राष्ट्रकूट  घराण्यातील 'कृष्ण प्रथम' याने जगप्रसिद्ध असलेले 'वेरूळ येथील कैलास मंदिर' बांधले .
  • शिलाहारांची महाराष्ट्रात दक्षिण कोकण, उत्तर कोकण (ठा णे) आणि कोल्हापूर या तीन ठिकाणी सत्ता केंद्रे होती.
  • शिलाहार घराण्याचा संस्थापक म्हणून 'विद्याधर जीमुतवाहन' हा असून उस्मानाबाद जिल्ह्यातील तगर(तेर) हे त्याचे मूल स्थान होय.
  • चंद्रपुर येथे गोंड घराण्याने आपली सत्ता निर्माण केली तसेच या घराण्याचा संस्थापक 'कोल भिल' हा होता.
  • यादवांचा प्रधान हेमाद्री याने 'चातुरवर्ग चिंतामणी' हा ग्रंथ लिहिला.
  • अल्लाउद्दीन खिलजी याने  २९६ मध्ये देवगिरीवर स्वारी केली.
  • महाराष्ट्रात बहामणी राज्याची स्थापना 'हसन गंगू बहामणी' याने केली तो या राज्याचा संस्थापक मानला जातो.
  • बहामणी राज्याचे पुढील पाच तुकडे झाले -
    •  र्हाडी - इमादशाही
    •   हमदनगर -  निजामशाही
    • बि  दर -  बरीदशाही
    • गो  वलकोंडा -  कुतुबशाही
    • वि जापूर -  आदिलशाही 
  • विजापूरची आदिलशाही राज्याची युसुफ अदिलशाह याने १४८९  मध्ये स्थापना केली.
  • 'गुरु नानक' हे शीख धर्माचे संस्थापक मानले जातात.
  • गुरु गोविंदसिंग नांदेड मध्ये मुक्कामी असताना इ.स.१७०८ मध्ये दोन पठांनांकडून त्यांची हत्या झाली.
  • १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्यावर शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला.
  • १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी शिवाजी महाराज आणि अफजल खान यांची भेट झाली.
  • ६ जून १६७४ रोजी शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.
  • ३ एप्रिल १६८० रोजी छत्रपति शिवाजी महाराजांचे रायगडावर निधन झाले.
  •  ७६१ मध्ये तिसरे पानीपतचे युद्ध घडून आले.
  • १८ ०२  मध्ये इंग्रज आणि मराठे यांच्यात वसईचा तह होऊन मराठ्यांनी तैनाती फौज स्वीकारली.
  • शिवाजी महाराजांनी जमीन मोजण्यासाठी एक काठी तयार केली होती तिला 'शिवशाही काठी' असे म्हटले जात असे.
  • शिवाजी महाराजांनी दोन नाणी सुरू केली होती त्यामध्ये 'होन' हे सोन्याचे तर 'शिवराई' हे तांब्याचे नाणे होते.
  • दक्षिण भारतामध्ये 'नायनार आणि अलवार' या भक्ती चळवळी उदयास आल्या.
  • महाकवी सूरदास यांनी 'सुरसागर' हे काव्य लिहिले.
  • शिलाहार राजे प्रथम राष्ट्रकूटाचे व नंतर चालुक्य व यादवांचे अंकित झाले. चालुक्य राजा दुसर्या पुलकेशीने आपला मुलगा चंद्रादित्य यास सामंत म्हणून ६३० च्या सुमारास नेमले व चांदोर सध्याचे चंद्रपुर ही आपली राजधानी बनवली.
  • २३ जून १७५७ च्या प्लासीच्या युद्धात बंगालच्या नवाबचा पराभव करून ब्रिटीशांनी बंगालमध्ये आपली सत्ता निर्माण केली.
  • १८१८  मध्ये मराठ्यांची सत्ता संपुष्टात आली.
  • इंग्रजांनी उमजी नाईकांच्या विरोधात पहिला जाहीरनामा १८२६ साली काढला.
  • उमजी नाईक व त्याचा साथीदार पांडुजी याला पकडण्यासाठी रु.१००/- चे बक्षीस जाहीर केले.
  • उमाजी नाईकांचा जुना शत्रू बापुसिंग परदेशी याने इंग्रजांना सहकार्य करून नाईकांना पकडून देण्यास मदत केली. काळू व नाना यांनी विश्वासघाताने उमाजिला पुण्याच्या मुळशिजवळ अवळसा येथे आणून पकडून देण्यास मदत केली.
  • नानाने उत्तोळी येथे १५ डिसेंबर १८३१  रोजी उमाजीला पकडले आणि इंग्रजांच्या स्वाधीन केले.
  • ३ फेब्रुवारी १८३४ रोजी उमजी नाईकाला फाशी देण्यात आली.
  • कोळी  जातीच्या लोकांनी १८२८ बई विभागात ब्रिटीशांविरोधी रामजी भांगडियाच्या नेतृत्वाखाली उठाव केला.
  • पुणे जिल्ह्यात १८३९ मध्ये कोळी जमातीच्या लोकांनी उठाव केला.
  • ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध सर्वात मोठा उठाव म्हणून १८५७ च्या उठावाकडे पाहिले जाते.
  • स्वातंत्र्य वीर सावरकरांनी १८५७ च्या उठावास  पहिले स्वातंत्र्य समर असे म्हटले आहे. तर इतिहासकार न.र. फाटक यांनी शिपायांची भाऊगर्दी असे संबोधिले आहे.
  • सातार्याचे छत्रपति प्रतापसिंग यांचे गेलेले राज्य परत मिळण्यासाठी रांगो बापुजी यांनी १८५७ च्या उठावाच्या वेळी खूप प्रयत्न केले.
  • १८५७ च्या उठावाच्या वेळी ३१ जुलै १८५७ रोजी कोल्हापुरात इंग्रजांविरुद्ध उठाव झाला.
  • नाशिक जिल्ह्यातील पेठ या ठिकाणी कोळ्यांनी इंग्रजांविरुद्ध उठाव केला यामध्ये पेठचा राजा भगवंतराव नीलकंठ राव हा प्रमुख होता.
  • १३ जून १९५७ रोजी नागपूरमधील लोकांनी  ८५७ च्या उठावात भाग घेवून इंग्रजांविरुद्ध उठाव केला.
  • १८५७ साली महाराष्ट्रात पुणे व अहमदनगर जिल्ह्यामध्ये दख्खनचे दंगे घडून आले. हे दंगे म्हणजे शेतकर्यांनी सावकारविरुद्ध केलेले उठाव होत.
  • वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म ४ नोव्हेंबर,१८४५ रोजी कुलाबा जिल्ह्यातील 'सिरधोण' येथे झाला.
  • गणेश वासुदेव जोशी यांनी समाजामध्ये ऐक्य ,समन्वय निर्माण व्हावा म्हणून 'ऐक्यवर्धणी' ही संस्था स्थापन केली. व त्याच वेळी पुण्यात १८७४ व्ह इन्स्टिट्यूशन' ही शाळा सुरू केली.
  • २० फेब्रुवारी, १८८९ नंतर वासुदेव बळवंत फडके यांनी रामोशी, कोळी,महार आणि मुसलमान इत्यादी लोकांच्या मदतीने पुणे जिल्ह्याच्या परिसरात दरोडे घालण्यास सुरुवात केली.

इतिहास

Some Fact about Indian History

4695   29-Jun-2017, Thu

१८५७ चा उठाव व नेतृत्व


•  कानपूर - नानासाहेब पेशवे 
•  लखनौ - बेगम हजरत महल
•  बरेली - खान बहादूर 
•  जगदीशपूर-कुंवर शिंह 
•  फैजाबाद - मौलवी अहमदुल्ला 
•  झांशी - राणी लक्ष्मीबाई 
•  अलाहाबाद - लियाकत आली
•  ग्वालियर - तात्या टोपे 
•  गोरखपूर -गजाधर शिंग 
•  सुलतानपूर - शहीद हसन 
•  सम्भलपुर - सुरेंद्र साई
•  हरियाना - राव तुलाराम
•  मथुरा - देवी शिंह 
•  मेरठ - कदम शिंह
•  रायपुर - नारायण शिंह

 

सेवा सदन
▪  बेहरामजी मलबारी यांनी स्थापना केली
▪  हे सदन शोषित व समाजाद्वारे बहिष्कृत महिलाच्या उत्थापनासाठी प्रयत्न करत असे.

देव समाज
▪  शिव नारायण अग्निहोत्री यांनी लाहोर मध्ये स्थापन केली
▪  उद्देश: आत्म्याची शुद्धी, गुरूच्या श्रेष्ठत्वाची स्थापना, आणि चांगले मानवीय कार्य करणे

धर्म सभा
▪  राधाकांत देव 
▪  सामाजिक व धार्मिक बाबीत पुरातन आणि रूढीवादी तत्वांचे संरक्षण करण्याचा प्रयत्न
▪  सती प्रथेचे समर्थन

जस्टीस चळवळ
▪  या आंदोलनाची सुरवात सी.एन.मुदलियार, टी.एम नायर, पी.त्यागराज यांनी मद्रास मध्ये केली
▪  उद्देश: गैरब्राम्हण जातीचे विधिमंडळात प्रतिनिधित्व वाढवणे

आत्म सन्मान चळवळ
▪  या चळवळीची सुरवात व्ही. रामास्वामी नायकर , बालाजी नायडू यांनी केली
▪  ब्राम्हणवादास विरोध

अरविप्पुरम चळवळ :
१८८८ मध्ये शिवरात्रीच्या निमित्ताने नारायण गुरु यांनी केरळमधील अरविप्पुरम येथे शंकराची मूर्ती स्थापित केली आणि ब्राम्हणांच्या एकाधीकाराला शह दिला. ते मागास जातीचे होते. दक्षिण भारतात झालेल्या मंदिर प्रवेश चळवळी याच आंदोलनाने प्रेरित झाल्या होत्या.

भारतीय सामाजिक परिषद
▪  संस्थापक: म.गो.रानडे, रघुनाथ राव 
▪  पहिले संमेलन: १८८७ मध्ये मद्रास येथे झाले 
▪  ही राष्टीय कॉंग्रेसची सामाजिक सुधारक शाखा होती
▪  परिषदेचा उद्देश: आंतरजातीय विवाहास प्रोत्साहन, बहुपत्नी प्रथेला विरोध.
▪  या परिषदेने 'विनंती चळवळ' राबवली ज्या अंतर्गत लोकांना बालविवाह करू नये असि विनंती करण्यात येत असे.

वहाबी चळवळ
▪  मुस्लिमांची पाश्चात्य प्रभावा विरोधीची पहिली प्रतिक्रिया
▪  उद्दिष्ट : मुसलमानांचे राज्य स्थापन करणे.
▪  वलिउल्लाह आंदोलन असेही म्हणतात  
▪  शाह वलिउल्लाह यांनी सुरवातीला नेतृत्व केले 
▪  नंतर शाह अब्दुल अजीज , सय्यद अहमद बरेलवी
▪  सुरवातीला हे आंदोलन शीख सरकारच्या विरुद्ध होते नंतर पंजाब ब्रिटीश सरकारच्या अधिपत्याखाली आल्यानंतर ते ब्रिटीश विरोधी झाले 
▪  सय्यद अहमद यांचा गट जहाल होता. त्यांचे केंद्र पटना येथे होते

ब्रिटिशांचे जमीन महसुल धोरण 


•  बोली पद्धत – वारन हेस्टिंग 
•  मौजेवारी - लॉर्ड एलफिस्टन 
•  कायमधारा - लॉर्ड कॉर्नवालीस  
•  रयतवारी- थोमस मनरो, कॅप्टन रीड 
•  महालवारी- मार्टिन बर्ड , होल्ट माकेंझी

भारताची सर्वात पहिली महिला

First Indian Women

7307   27-Jun-2017, Tue

  1.  भारताची पहिली महिला राष्ट्रपती व सुप्रिम कमांडर/तीनही दलांचे सर्वोच्च प्रमुख - श्रीमती प्रतिभाताई पाटील
  2. भारतातील ज्ञानपीठ पारितोषिक विजेत्या पहिल्या लेखिका - आशापूर्णा देवी
  3. भारतातील प्रथम महिला भारतरत्न - इंदिरा गांधी
  4. भारतातील प्रथम महिला राज्यपाल - सरोजीनी नायडू
  5. भारताची पहिली महिला लोकसभा अध्यक्षा (स्पीकर) - मीरा कुमार
  6. भारताची पहिली महिला स्पीकर (विधानसभा) - सुशीला नायर
  7. राष्ट्रीय कॉँग्रेसची पहिली भारतीय महिला अध्यक्षा  - सरोजीनी नायडू
  8. भारतातील इंग्लिश खाडी पोहणारी पहिली महिला - आरती शहा
  9. भारतातील प्रथम महिला पंतप्रधान - इंदिरा गांधी
  10. एव्हरेस्ट शिखर काबीज करणारी पहिली महिला - बचेंद्री पाल
  11. भारतातील प्रथम महिला बॅरिस्टर कार्नलिया - सोराबजी
  12. भारतातील प्रथम महिला कुलपती - सरोजीनी नायडू
  13. भरतातील पहिली भारतीय डॉक्टर - डॉ. कादम्बनी गांगुली
  14. भारताच्या परदेशातील पहिल्या महिला राजदुत - सी.बी. मुथाम्मा
  15. भारतातील प्रथम महिला महापौर - अरुणा आसफ
  16. अली भारतातील प्रथम महिला आय.ए.एस. - अन्ना राजम जॉर्ज
  17. भारतातील प्रथम महिला राजदुत - विजयालक्ष्मी पंडित
  18. भारतातील प्रथम महिला आय.पी.एस. - किरण बेदी
  19. भारतातील प्रथम महिला मुख्यमंत्री - सुचेता कृपलानी
  20. भारतातील कॉँग्रेसची पहिली महिला अध्यक्षा - अॅनी बेझंट
  21. भारतातील दादासाहेब फाळके पारितोषिक विजेती पहिली महिला - देवीकाराणी
  22. जगाला चक्कर मारणारी पहिली भारतीय महिला - उज्वला रॉय
  23. सर्वोच्च न्यायालयाची पहिली भारतीय महिला न्यायाधीश - न्या.फातीमाबिबी
  24. भारतातील प्रथम महिला चित्रपट अभिनेत्री - देवीकाराणी
  25. भारताची परदेशातून पदवी घेऊन येणारी पहिली महिला डॉक्टर - आनंदीबाई जोशी
  26. युनोच्या आमसभेच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा - विजयालक्ष्मी पंडित
  27. भारतातील प्रथम नोबेल पारितोषिक विजेती महिला - मदर तेरेसा
  28. भारतातील पहिली महिला अंतरराळवीर - कल्पना चावला
  29. पहिली भारतीय महिला क्रांतिकारक - मॅडम भिकाजी कामा
  30. पहिल्या महिला एअर व्हाईस मार्शल - पद्मावती बंडोपाध्याय
  31. एम.ए.ची पदव्युत्तर पदवी मिळविणारी पहिली महिला - चंद्रमुखी बोस
  32. योजना आयोगाची पहिली महिला अध्यक्ष - इंदिरा गांधी
  33. केंद्रीय कॅबिनेट मंत्रिपद भूषविणारी पहिली महिला - राजकुमारी अमृतकौर
  34. युनोमध्ये नागरी पोलिस सल्लागारपद भूषविणारी पहिली भारतीय महिला - किरण बेदी
  35. उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीशपद भूषविणारी पहिली भारतीय महिला - न्या. लैला शेठ
  36. दिल्लीच्या तख्तावरील पहिली मुस्लिम राज्यकर्ती - रझिया सुलताना
  37. अमेरिकी राज्याच्या प्रतिनिधीगृहात सदस्य झालेल्या पहिल्या भारतीय महिला - स्वाति दांडेकर (आयोवा राज्य अमेरिका)
  38. विश्वसुंदरी किताब मिळवणारी पहिली भारतीय महिला - सुष्मिता सेन
  39. जगतसुंदरी किताब मिळवणारी पहिली भारतीय महिला - रिटा फॅरिया
  40. भारताच्या पहिल्या महिला परराष्ट्र सचिव - चोकीला अय्यर
  41. पॅराशूट जंप (उडी) झेप घेणारी पहिली भारतीय महिला - गीता चंद्र
  42. पहिली महिला वैमानिक - प्रेम माथूर
  43. एव्हरेस्ट शिखर सर करणारी सर्वात तरुण महिला - गीता चंद्र
  44. पहिली भारतीय महिला ग्रँडमास्टर - एस. विजयालक्ष्मी
  45. रॅमन मॅगसेस पारितोषिक मिळवणारी पहिली महिला - कमलादेवी चट्टोपाध्याय
  46. भारताच्या 13 लाख जवान असलेल्या संरक्षण दलात पहिली महिला जवान - शांती टिग्गा (सप्टेंबर 2011)
  47. भारतातील आंतरराष्ट्रीय सामंजस्य नेहरू पारितोषिक विजेती पहिली महिला - मदर तेरेसा
  48. भारताच्या अग्निशामक दलातील पहिली महिला अधिकारी - हर्षींनी कानेकर
  49. पाचही खंड पोहून जाणारी पहिली महिला - बुला चौधरी
  50. भारतातील एखाधा राज्याची पहिली महिला पोलिस महासंचालक - कांचन चौधरी (भट्टाचार्य) (उत्तरांचल प्रदेश)
  51. राष्ट्रपती पदासाठी निवडणूक लढवणार्या पहिल्या भारतीय महिला - कॅ. लक्ष्मी सहगल
  52. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा - कुसुमावती देशपांडे
  53. बूकर पुरस्कार मिळवणारी पहिली महिला - अरुंधती रॉय
  54. ऑलिम्पिक सामन्यात पदकविजेती पहिली महिला - सायना नेहवाल
  55. साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळवणारी पहिली महिला - अमृता प्रीतम

स्वातंत्र्योत्तर भारताचा इतिहास

mpsc exam

2125   14-May-2017, Sun

स्वातंत्र्योतर भारताचा अभ्यास करताना अंतर्गत राजकारण व व्यवस्था आणि आंतरराष्ट्रीय भूमिका असे दोन भाग करून अभ्यास करावा.

अंतर्गत राजकारण व व्यवस्था

फाळणीचे कारण, स्वरूप, परिणाम व करण्यात आलेले उपाय असे मुद्दे पाहावेत. संस्थानांचे विलीनीकरण त्याचा क्रम, जुनागढ, हैद्राबाद संस्थाने तसेच गोवामुक्ती या बाबी व्यवस्थित समजून घ्याव्यात.

भाषावर प्रांतरचनेची मागणी, त्यासाठीचे आयोग व त्यांच्या शिफारशी, विशेषत: संयुक्त महाराष्ट्राबाबतच्या शिफारशी बारकाईने अभ्यासायला हव्यात. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा अभ्यास त्यात सहभागी झालेले महत्त्वाचे राजकीय पक्ष व व्यक्ती, त्यांच्या भूमिका, ठळक घडामोडी या मुद्दय़ांच्या आधारे करावा.

राज्यघटनेची निर्मिती, त्यासाठीचे  ब्रिटिश कायदे व इतर देशांतील कायद्यांचे संदर्भ यांचा आढावा पेपर २ मध्ये समाविष्ट असला तरी इथेही महत्त्वाचा आहे.

अंतर्गत मुद्दय़ांमध्ये आíथक व वैज्ञानिक क्षेत्रातील वाटचाल व राजकीय घडामोडी समांतरपणे अभ्यासाव्यात. कृषी, उद्योगधंदे, शिक्षण, विज्ञान व तंत्रज्ञान यामधील प्रगती, इंदिरा गांधींच्या नेतृत्वाचा उदय, राज्यांतील आघाडीची सरकारे, विद्यार्थ्यांमधील असंतोष, जयप्रकाश नारायण आणि आणीबाणी या सगळ्या घटकांचा अभ्यास एकमेकांशी जोडून परस्परसंबंध समजून घेऊन करायला हवा.

पहिल्या सहा पंचवार्षकि योजनांचा संदर्भ पंजाब व आसाममधील दहशतवाद, नक्षलवाद व माओवाद यांचा अभ्यास करताना घेणे आवश्यक आहे. पर्यावरण, महिला व वंशिक चळवळींचा अभ्यास ४०च्या दशकापासून पुढे करायला हवा.

अंतर्गत व्यवस्थेच्या अभ्यासामध्येच नेहरू, शास्त्री व इंदिरा गांधी यांच्या कालखंडातील आंतरराष्ट्रीय भूमिकांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

आंतरराष्ट्रीय भूमिका

नेहरूंचे अलिप्ततेचे धोरण, शेजारील राष्ट्राशी संबंध, आंतरराष्ट्रीय राजकारणामधील भारताची भूमिका, बांगलादेशाची मुक्ती, इंदिरा गांधींच्या काळातील अलिप्ततावादाचा अभ्यासक्रमामध्ये समावेश असला तरी त्यानंतरच्या पंतप्रधानांची ठळक ऐतिहासिक कारकीर्द, जागतिकीकरणाची सुरुवात या बाबींचा आढावा घेणेही आवश्यक आहे.

आंतरराष्ट्रीय धोरणांचा अभ्यास करताना त्याची आंतरराष्ट्रीय पाश्र्वभूमी, नेमके स्वरूप, ठळक वैशिष्टय़े, त्यामध्ये कालंतराने झालेले बदल व त्यांची कारणे; धोरणाच्या अंमलबजावणीदरम्यान घडलेल्या ठळक आंतरराष्ट्रीय घडामोडी व आंतरराष्ट्रीय प्रतिक्रिया यांचा अभ्यास करायला हवा. याबाबतचे तज्ज्ञांचे मूल्यमापन समजून घ्यायला हवे.

महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक वारसा

महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक वारसा अभ्यासताना महाराष्टातील लोककला, शास्त्रीय संगीत, चित्रपट, दृष्यकला व वाङ्मय अशा पाच मुख्य विभागांतून सांस्कृतिक वारशाचा अभ्यास करावा.

दृश्यकलांचा अभ्यास प्राचीन ते आधुनिक अशा क्रमाने करावा. प्राचीन कला आढळणारी स्थाने, त्यांचा काळ, त्यांचे स्वरूप (वापरलेले तंत्रज्ञान, आकार इ.) हे मुद्दे प्राचीन कलांच्या बाबतीत महत्त्वाचे आहेत. मध्ययुगीन दृश्यकलांसाठीही हे मुद्दे पायाभूत आहेत. मात्र त्यामध्ये समकालीन इतर कलाकृतींचा तुलनात्मक आढावा घेणे महत्त्वाचे आहे.

वाङ्मय / साहित्याच्या अभ्यासक्रमात उल्लेख केलेल्या साहित्य प्रकाराची वैशिष्टय़े, महत्त्वाचे साहित्यकार, त्यांच्या प्रसिद्ध रचना, त्यांचे महत्त्व तसेच वेगवेगळ्या वाङ्मय कालखंडांची वैशिष्टय़े, महत्त्वाचे साहित्यकार, त्यांच्या प्रसिद्ध रचना, त्यांचे महत्त्व यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

प्रायोगिक कलांपकी लोककलांचे स्वरूप, त्यांचे धार्मिक पलू, त्यांचे सांस्कृतिक महत्त्व, विशिष्ट भौगिलिक स्थान, महत्त्वाचे प्रसिद्ध कलाकार व त्यांच्याबाबतची ठळक तथ्ये व त्यांच्या संवर्धनाचे प्रयत्न असे मुद्दे पाहावेत. इतर प्रायोगिक कलांसाठी वैशिष्टय़े, महत्त्वाचे कलाकार, विकासाचे प्रमुख टप्पे या बाबी महत्त्वाच्या आहेत.

महाराष्ट्राच्या विविध प्रांतांतील महत्त्वाचे उत्सव स्वरूप, त्यांचे धार्मिक पलू, त्यांचे सांस्कृतिक महत्त्व, त्यांचे विशिष्ट भौगिलिक स्थान व त्यांच्याबाबतची ठळक तथ्ये या मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यासायला हवेत. महाराष्ट्राच्या विविध प्रांतांतील महत्त्वाचे नृत्यप्रकार, क्रीडा प्रकार, विशिष्ट कला यांचा आढावाही त्यांचे विशिष्ट भौगिलिक स्थान, महत्त्वाचे प्रसिद्ध कलाकार व त्यांच्याबाबतची ठळक तथ्ये या मुद्दय़ांच्या आधारे करावा.

महाराष्ट्राचा इतिहास (१८१८ ते १८५७)

mpsc gs 1

7187   14-May-2017, Sun

आधुनिक भारताचा विशेषत: महाराष्ट्राचा इतिहास (१८१८ ते १८५७) अभ्यासताना पुढील काही मुद्दय़ांचा समावेश असावा.

राज्य सेवा मुख्य परीक्षेच्या सामान्य अध्ययन पेपर -१ मधील इतिहास या विषय घटकाच्या अभ्यासाविषयी या लेखात चर्चा करू.

ब्रिटिश सत्तेची भारतामध्ये स्थापना या मुद्दय़ाच्या अनुषंगाने प्रमुख भारतीय सत्तांच्या विरुद्ध युद्धे, तनाती फौज धोरण, १८५७ पर्यंतची ब्रिटिश राज्याची रचना हा पूर्णपणे तथ्यात्मक भाग असून टेबल स्वरूपात अभ्यास करणे सोयीचे ठरेल.

आधुनिक भारताचा विशेषत: महाराष्ट्राचा इतिहास (१८१८ ते १८५७) अभ्यासताना पुढील काही मुद्दय़ांचा समावेश असावा. आधुनिक शिक्षणाची ओळख, वृत्तपत्रे, रेल्वे, टपाल व तार, उद्योगधंदे, जमीन सुधारणा व सामाजिक धार्मिक सुधारणा यांचा समाजावरील परिणाम हे घटक अभ्यासताना त्यांच्या विकासाचे टप्पे, संबंधित राज्यकत्रे यांचा समावेश असावा. या मुद्दय़ांची भूमिका, त्यांचे १८१८ ते १८५७ व त्यानंतर काँग्रेसच्या कालखंडामध्ये काय महत्त्व होते याचा अभ्यास करावा.

सामाजिक, सांस्कृतिक बदलांचा अभ्यास करताना ख्रिश्चन मिशनबरोबरचे संबंध, इंग्रजी शिक्षण व मुद्रणालयाचे आगमन, अधिकृत सामाजिक सुधारणांचे उपाय (१८२८ ते १८५७), सामाजिक धार्मिक सुधारणांच्या चळवळी उदा. – ब्राह्मो समाज, प्रार्थना समाज, सत्यशोधक समाज, आर्य समाज, शीख तसेच मुस्लीम धर्मीयांतील सुधारणा चळवळी, डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन, ब्राह्मणेतर चळवळ व जस्टिस पार्टी यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. सत्यशोधक समाज, अस्पृशता निर्मूलनासाठी चळवळी इ. चा अभ्यास करतेवेळी गांधी युगातील त्यांच्या वाटचालींचा अभ्यास जास्त बारकाईने व सविस्तर करणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्रातील गोपाळ गणेश आगरकर, महात्मा फुले, म.गो. रानडे, प्रबोधनकार ठाकरे, महर्षी कर्वे, राजश्री शाहू महाराज, महर्षी विठ्ठल शिंदे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधी, विनोबा भावे, विनायक दामोदर सावरकर, अण्णा भाऊ साठे, क्रांतिवीर नाना पाटील, लहूजी साळवे व कर्मवीर भाऊराव पाटील आदींचे विचार व कार्य याचा अभ्यास करताना थोडे नियोजन आवश्यक आहे. त्यांनी स्थापन केलेल्या संस्था, वृत्तपत्र, त्यांचे साहित्य, काय्रे, खास वक्तव्ये, असल्यास वाद आणि इतर माहिती याचा अभ्यास टेबल करून करता येईल.

सामाजिक व आर्थिक जागृती तसेच भारतीय राष्ट्रवादीची निर्मिती व विकासाचा अभ्यास करताना १८५७चा उठाव आणि त्यानंतर असे कालखंड करता येतील. राष्ट्रीय संघटनांची स्थापना व त्यामागची सामाजिक व आर्थिक पाश्र्वभूमी समजून घ्यावी. शेतकऱ्यांचे उठाव, आदिवासींचे बंड, क्रांतिकारी संघटना/घटना, आझाद हिंद सेनेची स्थापना व काय्रे यांची कारणे, स्वरूप / वैशिष्टय़े, प्रमुख नेते, ठळक घडामोडी, यशापयशाची कारणे, त्यांच्याबाबतच्या प्रतिक्रिया यांचा अभ्यास करायला हवा.

इंडियन नॅशनल काँग्रेसचा अभ्यास करताना काँग्रेसची स्थापना, मवाळ व जहाल गटाची वाढ, दोन्हींच्या मागण्या, कार्यपद्धती, यशापयश, महत्त्वाचे नेते, मोर्ल- मिंटो सुधारणा, स्वराज्याची चळवळ, लखनौ करार, मॉट  फोर्ड सुधारणा इ. अभ्यासावे. काँग्रेसची महत्त्वाची अधिवेशने, त्यांचे साल, अध्यक्ष, ठराव, ठिकाण पाहायला हवे. गांधी युगातील राष्ट्रीय चळवळ अभ्यासताना गांधीजीचे नेतृत्व, त्यांचे प्रतिकाराचे तत्त्व, गांधीजींच्या लोक चळवळी, असहकार, सविनय कायदेभंग, वैयक्तिक सत्याग्रह, चले जाव चळवळ, सत्यशोधक समाज, गांधीजी आणि अस्पृशता निर्मूलन, डॉ. बाबासाहेब आबेडकरांचा अस्पृश्यांच्या समस्येबाबतचा दृष्टिकोन अभ्यासावा. मुस्लीम राजकारण आणि स्वातंत्र चळवळीचा अभ्यास करताना सर सय्यद अहमद खान व अलिगढ चळवळ, मुस्लीम लीग व अली बंधू, मो. इक्बाल, मोहंमद अलि जीना असा फोकस आवश्यक आहे. संयुक्त पक्ष युनियनिस्ट पार्टी व कृषक प्रजा पार्टी, हिंदू महासभेचे राजकारण, साम्यवादी चळवळ, काँग्रेस समाजवादी पार्टी, राष्ट्रीय चळवळीतील महिला सहभाग,

संस्थानातील जनतेची चळवळ, साम्यवादी (डावी) चळवळ, शेतमजुरांची चळवळ, आदिवासींचे बंड, ट्रेड युनियन चळवळ व आदिवासी चळवळ आदी गोष्टी अभ्यासताना कारणे, परिणाम, स्वरूप, यशापयश, स्वातंत्र्य चळवळीतील वाटा इ. मुद्दे पाहावेत. मुस्लीम लीग व हिंदू महासभा यांचे राजकारण हे मुद्दे स्वातंत्र चळवळीतील प्रवाह म्हणून अभ्यासावेत.

फारूक नाईकवाडे


Top