इतिहासाचा अभ्यास

article-about-history-study-1853010

533   17-Mar-2019, Sun

दुय्यम सेवांच्या पूर्व परीक्षेमध्ये इतिहास घटकाचा अभ्यासक्रम ‘आधुनिक भारताचा विशेषत: महाराष्ट्राचा इतिहास’ अशा प्रकारे विहित करण्यात आला आहे. या घटकाची तयारी कशा प्रकारे करावी, याची चर्चा या लेखामध्ये करण्यात येत आहे.

इतिहास या घटकावर साधारणपणे १२ ते १५ प्रश्न विचारले जातात. यातील उपघटकांचा विचार करता स्वातंत्र्यपूर्व कालखंडावर जास्त भर दिलेला आढळतो. स्वातंत्र्यपूर्व कालखंडामधील ब्रिटिशांचे राजकीय आणि सामाजिक धोरण, त्यांचे कायदे, सामाजिक सुधारणा चळवळी, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची अधिवेशने व आंदोलने, राष्ट्रीय चळवळीतील महाराष्ट्राचे योगदान या बाबींवर भर देण्यात आलेला आहे. स्वातंत्र्योत्तर कालखंडातील महाराष्ट्राची स्थापना आणि केंद्र सरकारची विविध धोरणे यावर भर दिलेला आढळतो. उपघटकनिहाय तयारी करताना पुढील बाबी लक्षात घ्यायला हव्यात.

स्वातंत्र्यपूर्व इतिहास

राजकीय पैलू

यामध्ये ब्रिटिशांचे राजकीय धोरण, त्यांचे विविध नागरी व राजकीय निर्णय / कायदे, महत्त्वाचे व्हाईसरॉय / गव्हर्नर जनरल व त्यांचे ठळक निर्णय या बाबींचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

१८५७ चा उठाव हा स्वातंत्र्यपूर्व कालखंडातील मलाचा दगड आहे. त्यामुळे याबाबतचे सर्व मुद्दे बारकाईने अभ्यासावेत. सहभागी सामाजिक प्रवर्ग, त्यामागची कारणे, उठावाची सामाजिक-राजकीय कारणे, तात्कालिक कारणे, व्याप्ती, विविध नेते, त्यांचे कार्यक्षेत्र व उठावादरम्यान वा नंतरची त्यांची स्थिती, महत्त्वाच्या घोषणा

ब्रिटिशांच्या धोरणांवर भारतीयांच्या प्रतिक्रिया, राजकीय संस्था / संघटनांची स्थापना आणि काय्रे यांचा आढावा घ्यावा. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना, तीन ठळक कालखंड, त्यांतील महत्त्वाची अधिवेशने व ठराव, आंदोलने, त्यांचे स्वरूप व परिणाम यांचा आढावा घ्यायला हवा.

सशस्त्र / क्रांतिकारी चळवळींवरही प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. या चळवळींचे दोन कालखंड, त्यांतील महाराष्ट्र, पंजाब व बंगालमधील क्रांतिकारक, त्यांच्या संघटना, महत्त्वाच्या घडामोडी, दैनिके / नियतकालिके, पुस्तके यांविषयी सारणीपद्धतीतील टिपणे काढता येतील. यामध्ये महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळीतील वैशिष्टय़पूर्ण बाबी समजून घ्याव्यात. उदाहरणार्थ साताऱ्याचे ‘पत्री’ सरकार, नाटकांचा प्रचारासाठी उपयोग इ.

या कालखंडातील महाराष्ट्रातील नेते, घडामोडी, आंदोलने, राजकीय संस्था यांचा जास्त बारकाईने आढावा घ्यायला हवा. नागपूरचा झेंडा सत्याग्रह यांसारखे महाराष्ट्रातील वैशिष्टय़पूर्ण योगदान माहीत असायला हवे.

सामाजिक इतिहास – एकोणिसाव्या शतकातील प्रबोधन

देशातील आणि महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारकांचा अभ्यास करीत असताना पुढील पलूंचा विचार केल्यास लक्षात ठेवणे सोपे जाते – जन्म ठिकाण, मूळ ठिकाण, शिक्षण, नोकरी / व्यवसाय, स्थापन केलेल्या संस्था, वृत्तपत्रे. महत्त्वाचे लिखाण, भाषण, घोषणा. प्रबोधन कार्यासाठी दिलेले विशेष योगदान

*   सामाजिक प्रबोधनाबरोबरच धार्मिक सुधारणांचाही यामध्ये समावेश करणे आवश्यक आहे.

या विभागाचा अभ्यास करण्यासाठी स्टेट बोर्डाची आधुनिक भारताच्या इतिहासाची माहिती असणारी पुस्तके, आधुनिक भारताचा इतिहास हे ग्रोव्हर आणि बेल्हेकर यांचे पुस्तक तसेच, बिपिन चंद्र यांचे इंडियाज स्ट्रगल फॉर इंडिपेन्डन्स हे पुस्तक अभ्यासोपयोगी आहे.

स्वातंत्र्योत्तर भारताचा इतिहास 

या विभागामध्ये घटनानिर्मिती प्रक्रिया आणि त्यामध्ये महत्त्वाच्या नेत्यांची भूमिका, संस्थानांचे विलीनीकरण, त्यातील सरदार पटेल यांची भूमिका यांचा थोडक्यात आढावा घ्यायला हवा.

*    स्वतंत्र भारतातील महत्त्वाची आíथक व सामाजिक धोरणे, विज्ञान व शिक्षण क्षेत्रातील निर्णय, महत्त्वाच्या महत्त्वाकांक्षी योजना / प्रकल्प (विशेषत: महाराष्ट्रातील) यांचा आढावा घ्यायला हवा.

या कालखंडातील महत्त्वाच्या राजकीय चळवळी, महत्त्वाच्या राजकीय पक्षांची स्थापना, वाटचाल समजून घ्यायला हवी.

घटनात्मक पदांवरील वैशिष्टय़पूर्ण नेमणुका (एखाद्या पदावरील पहिली व्यक्ती, पहिली महिला, पहिली मागासवर्गीय व्यक्ती इ.) यांचा आढावा घ्यायला हवा.

पंडित नेहरू आणि त्यांचे अलिप्ततावादी धोरण, इंदिरा गांधी आणि त्यांचे परराष्ट्र धोरण, आणीबाणी या बाबींचा आढावा घ्यावा.

त्याचबरोबर इतिहासाचा अभ्यास करताना ज्या घटनांना शतक, द्विशतक, पंच्याहत्तरी, पन्नाशी पूर्ण झाली आहे अशा घटना, गेल्या वर्षभरात सकारात्मक किंवा नकारात्मक कारणाने चच्रेत आलेल्या ऐतिहासिक घटना व त्यांचे परिणाम यांची यादी करून त्यांचा विशेष अभ्यास करावा.

स्वातंत्रोत्तर महाराष्ट्राचा अभ्यास करताना मराठवाडा मुक्ती संग्राम व संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ या चळवळी महत्त्वाच्या ठरतात.

मराठी साहित्य संमेलने, भाषावार प्रांत रचनेची मागणी, संयुक्त महाराष्ट्र सभा, महाराष्ट्र एकीकरण परिषद, संयुक्त महाराष्ट्र परिषद यांची स्थापना, नेते, मागण्या, उपक्रम, संयुक्त महाराष्ट्राच्या मागणीसाठी प्रयत्नशील वृत्तपत्रे, राष्ट्रीय नेते, कामगार, शाहीर यांची माहिती असायला हवी. त्यानंतर नागपूर करार, स्वतंत्र विदर्भाबाबतच्या घडामोडी यांचाही आढावा आवश्यक आहे.

वनसेवा पूर्व परीक्षा

forest-service-pre-examination-1886970/

13291   05-May-2019, Sun

वनसेवा पूर्व परीक्षेच्या भाषाविषयक घटकांच्या तयारीबाबत मागील लेखामध्ये चर्चा करण्यात आली. पूर्व परीक्षेच्या अभ्यासक्रमामध्ये सामान्य अध्ययन या घटकामध्ये राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या चालू घडामोडी आणि सामान्य बुद्धिमत्ता चाचणी हे दोन उपघटक समाविष्ट आहेत. यातील चालू घडामोडी घटकाचे विश्लेषण आणि त्या आधारे तयारीबाबतची चर्चा या लेखामध्ये करण्यात येत आहे.

प्रश्न – अरुणाचल प्रदेशामध्ये घडलेल्या घटनांच्या संदर्भात पुढील विधानांचा विचार करा.

विधान (A) राज्यपालांनी केलेली राष्ट्रपती राजवटीची शिफारस न्यायालयीन चिकित्सेच्या कक्षेत येत नाही.

विधान (R) राज्यघटनेच्या कलम ३६१नुसार राज्यपालांनी त्यांच्या कार्यकक्षेत राहून केलेल्या कृतीस कायदेशीर कारवाईपासून संरक्षण देण्यात आले आहे.

१)   (R) हा (A) चा योग्य खुलासा आहे.

२)   (A) हा (R) चा योग्य खुलासा आहे.

३)   (A) अयोग्य असून (R) योग्य आहे.

४)   (R) अयोग्य असून (A) योग्य आहे.

प्रश्न –

a सर्व समावेशक विकास निर्देशांक अहवाल २०१८ नुसार भारताचा ६२ वा क्रमांक आहे.

b हा अहवाल जागतिक बँकेने बनवला आहे.

c वृद्धी आणि विकास, सर्वसमावेशकता आणि आंतरपिढीतील समता हे या निर्देशांकाचे तीन मापदंड आहेत.

वरीलपकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त?

१) a, b आणि c

२) a आणि c

३) फक्त a

४) b आणि c

प्रश्न – इंटरपोलबाबत खालीलपकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहे/त?

अ.   १९१९मध्ये स्थापन झालेली इंटरपोल ही सर्वात मोठी आंतरराष्ट्रीय संघटना आहे.

ब.   नोव्हेंबर २०१६मध्ये मेंग होन्गवाई यांची इंटरपोलच्या अध्यक्षपदी निवड झाली आहे.

क.   इंटरपोलचे मुख्यालय न्यूयॉर्क (अमेरिका) येथे आहे.

१) अ आणि ब       २) फक्त ब

३) अ आणि क      ४) वरीलपकी सर्व

प्रश्न –

अ.   फिंगर प्रिन्टंकरिता जागतिक स्तरावरील प्रगत तंत्रज्ञान अ‍ॅम्बिस महाराष्ट्रात प्रथमच राबविण्यात येत आहे.

ब.   या तंत्रज्ञानाचा वापर करणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य आहे.

वरीलपकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

१) अ बरोबर

२) ब बरोबर

३) दोन्ही चूक

४) दोन्ही बरोबर

प्रश्न – २०१८-१९च्या अर्थसंकल्पानुसार २०२२पर्यंत एकलव्य आदर्श निवासी शाळा स्थापन करण्यात येणार आहे. याबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.

अ.   केवळ अनुसूचित जमातींसाठी स्थापन करण्यात येणार आहेत.

ब.   ५० टक्केपेक्षा जास्त लोकसंख्या अनुसूचित जमातींची असलेल्या प्रत्येक गटामध्ये स्थापन करण्यात येणार आहेत.

क.   किमान २०,००० आदिवासी असतील अशा गटांमध्ये स्थापन करण्यात येणार आहेत.

१) अ आणि ब बरोबर

२) अ आणि क बरोबर

३) अ, ब, क बरोबर

४) केवळ अ बरोबर

वरील प्रातिनिधिक प्रश्नांवरून पुढील बाबी समजून घेणे आवश्यक आहे.

शासकीय योजना, आंतरराष्ट्रीय संस्था / संघटना, चालू घडामोडींबाबतची घटनात्मक/ कायदेशीर बाजू / तरतूद, संरक्षणविषयक  पारंपरिक व चालू घडामोडी, आयोग / समित्या, पायाभूत सुविधांचे प्रकल्प यांबाबत किमान एक प्रश्न विचारण्यात आलेला आहे.

याशिवाय चच्रेत असलेले पुरस्कार, क्रीडा स्पर्धामधील विजेते, व्यक्तिमत्त्वे, नियुक्त्या, पुस्तके, भारताचे द्विपक्षीय संबंध आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांमधील भूमिका, महत्त्वाचे निर्देशांक व अहवाल, शासकीय धोरणे व निर्णय, नव्याने स्थापन होणाऱ्या राष्ट्रीय / आंतरराष्ट्रीय संस्था, केंदीय अर्थसंकल्पातील तरतुदी यांवरही प्रश्न विचारण्याचे प्रमाण जास्त आहे.

याव्यतिरिक्त काही संकीर्ण प्रकारच्या पण चच्रेमध्ये असलेल्या मुद्दय़ांवरही प्रश्न विचारलेले आहेत. उदाहरणार्थ शबरीमला मंदिर.

चालू घडामोडींवरील प्रश्न हे सर्वसाधारणपणे मागील आठ महिन्यांपर्यंतच्या घडामोडींवर प्रश्न विचारलेले दिसून येतात.

हे प्रश्न सरळसोट एका शब्दात / एका पर्यायात उत्तर शोधण्याच्या प्रकारचे नसून बहुविधानी आहेत.

एखाद्या घडामोडीबाबत पारंपरिक, कायदेशीर पलू, इतर महत्त्वाची आनुषंगिक माहिती, संबंधित ठळक मुद्दे अशा विस्तृत मुद्दय़ांचा प्रश्नामध्ये समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे प्रश्नातील मुद्दय़ांच्या अनुषंगाने संबंधित जास्तीत जास्त माहिती करून घेणे आणि ती बारकाईने लक्षात ठेवणे हे प्रश्न सोडविण्यासाठी आवश्यक आहे.

वरील विश्लेषणाच्या आधारे तयारी कशा प्रकारे करता येईल त्याबाबत पुढील लेखामध्ये चर्चा करण्यात येईल.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ

article-on-indian-freedom-movement-1865252/

1440   01-Apr-2019, Mon

आजच्या लेखामध्ये आपण भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ या विषयाची पूर्वपरीक्षेसाठी तयारी कशी करावी याची चर्चा करणार आहोत. या विषयावर २०११ ते २०१८ दरम्यान एकूण ४७ प्रश्न विचारण्यात आले आहेत.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ या विषयाची तयारी करताना प्रामुख्याने भारतीय राष्ट्रवाद आणि तिच्या उदयाची कारणे, विविध प्रादेशिक राजकीय संघटना, १८८५मधील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना आणि येथून पुढे स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी संघटित पद्धतीने सुरू झालेला लढा; या घटकांचा अभ्यास करावा लागतो.

राष्ट्रीय चळवळीची सर्वसाधारणपणे तीन टप्प्यांत विभागणी केली जाते – मवाळ अथवा नेमस्त कालखंड (१८८५-१९०५), जहालवादी कालखंड (१९०५-१९१९) आणि गांधी युग (१९२०-१९४७) तसेच याला समांतर असणारे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील इतर प्रवाह ज्यामध्ये कामगार चळवळ, क्रांतिकारी चळवळ इत्यादी चळवळीचा समावेश होतो. त्याचबरोबर स्वराज पार्टी, आझाद हिंद सेना, भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील महिलांचे योगदान, भारतीय सांप्रदायिकतेचा उदय, मुस्लीम लीग, हिंदू महासभा, भारतीय संस्थाने व संस्थानमधील प्रजेच्या चळवळी, कनिष्ठ जातीतील चळवळी, आधुनिक भारताच्या इतिहासातील महत्त्वपूर्ण व्यक्ती तसेच गव्हर्नर जनरल (व्हाइसरॉय) आणि भारतमंत्री यांची सखोल माहिती असणे गरजेचे आहे.

तसेच १८५७ नंतर ब्रिटिश संसदेने पारित केलेले कायदे- १८५८, १८६१, १८९१, १९०९, १९१९, १९३५ व १९४७ ज्यांना आपण ब्रिटिशकालीन भारतातील राज्यघटनेचा विकास म्हणून पाहतो त्याबद्दलही विद्यार्थ्यांना माहिती असायला हवी. सायमन कमिशन, गोलमेज परिषद, ऑगस्ट ऑफर, क्रिप्प्स मिशन, वावेल प्लान, कॅबिनेट मिशन इत्यादीशी संबंधित मूलभूत माहिती असणे गरजेचे आहे.

मागील परीक्षेत विचारण्यात आलेले प्रश्न व स्वरूप

२०१२ मध्ये

भारतीय राष्ट्रीय चळवळीमध्ये दादाभाई नौरोजींचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान कोणते होते? या प्रश्नासाठी पुढील ३ विधाने दिली होती. त्यातून योग्य विधान/ विधाने निवडायची होती.

१) ब्रिटिशांकडून भारतीयांची होणारी आíथक पिळवणूक उघड केली.

२) प्राचीन भारतीय साहित्याचा अर्थ स्पष्ट करून भारतीयांचा आत्मविश्वास वाढविला.

३) सामाजिकदृष्टय़ा दुष्ट प्रवृत्तीचे उच्चाटन करण्याच्या गरजेवर भर दिला.

२०१३ मध्ये

इलबर्ट बिल कशाशी संबंधित होते? या प्रश्नासाठी पुढील चार पर्याय देऊन त्यातील योग्य पर्याय निवडायचा होता.

१) भारतीयांना शस्त्र बाळगण्यासाठी निश्चित स्वरूपाचे र्निबध लादणे.

२) भारतीय भाषांमध्ये प्रकाशित होणारी वर्तमानपत्रे आणि मासिकांवर र्निबध लादणे.

३) युरोपियन लोकांवर खटला चालविण्यासाठी भारतीयांवर लादलेली अपात्रता काढून टाकणे.

४) आयात केलेल्या सुती कपडय़ावरील कर रद्द करणे.

२०१४ मध्ये

१९२९चे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अधिवेशन भारतीय इतिहासामध्ये का महत्त्वपूर्ण मानले जाते? हा प्रश्न होता. त्यासाठी खालील पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडायचा होता.

१) स्व-सरकार मिळविणे हे काँग्रेसचे उद्दिष्ट आहे ही घोषणा केली.

२) पूर्णस्वराज मिळविणे हा काँग्रेसचा उद्देश आहे याची घोषणा केली.

३) असहकार चळवळ सुरू करण्यात आली.

४) लंडनमध्ये होणाऱ्या गोलमेज परिषदेत सहभाग घेण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

२०१५मध्ये

खालीलपकी कोणत्या चळवळीमुळे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये विभाजन होऊन मवाळवादी आणि जहालवादी गटांचा उदय झाला? हा प्रश्न होता. त्यासाठी, स्वदेशी चळवळ, चलेजाव चळवळ, असहकार चळवळ आणि सविनय कायदेभंग चळवळ  हे चार पर्याय देण्यात आलेले होते व यातून योग्य पर्याय निवडायचा होता.

२०१६ मध्ये

माँटेग्यू – चेम्सफोर्ड प्रस्ताव कशाशी संबंधित होता? या प्रश्नासाठी पुढीलपैकी योग्य पर्याय निवडायचा होता.

सामजिक सुधारणा, शैक्षणिक सुधारणा, पोलीस प्रशासनातील सुधारणा, घटनात्मक सुधारणा.

२०१७मध्ये

बट्लर समिती, १९२९चा ट्रेड डिस्प्युट कायदा, १८८१ चा फॅक्टरी कायदा, तसेच द्विदलशासन पद्धती (Dyarchy) इत्यादीवर प्रश्न विचारण्यात आलेले होते.

२०१८ मध्ये

१९३५ चा भारत सरकार कायदा, हिंद मजदूर सभा आदींवर प्रश्न विचारले गेले होते. तसेच कोणत्या संघटनेचे नाव बदलून स्वराज्य सभा ठेवण्यात आलेले होते? हाही प्रश्न विचारला होता.

वरीलप्रमाणे प्रश्न पाहताना आणि विषयाचा अभ्यास करताना आपणाला वस्तुनिष्ठ माहितीचे संकलन, तसेच व्यक्तिविशेष माहिती, विविध चळवळी आणि संबंधित घडामोडी इत्यादी पलूंच्या आधारे या विषयाचे आकलन करणे गरजेचे आहे. हा विषय पूर्व आणि मुख्य परीक्षेच्या दृष्टीने तयार करावा लागतो. त्यामुळे या विषयाच्या सखोल आणि व्यापक पलूंचा विचार करून तयारी करावी लागते. या विषयाची मूलभूत माहिती अभ्यासण्यासाठी बिपिन चंद्र लिखित आधुनिक भारतावरील एनसीईआरटीची जुनी पुस्तके अभ्यासावीत.  त्यानंतर या विषयाचा अधिक सखोल अभ्यास करण्यासाठी बिपिन चंद्र लिखित ‘आयडियाज स्ट्रगल फॉर इंडिपेंडन्स’; बी. एल. ग्रोवर आणि एस. ग्रोवर लिखित ‘आधुनिक भारताचा इतिहास’, सुमित सरकार लिखित ‘आधुनिक भारत’ इत्यादी संदर्भग्रंथ वाचावेत. महत्त्वाचे म्हणजे या संदर्भग्रंथांवर आधारित स्वतची टिप्पणे काढावीत. जेणेकरून हा विषय कमीतकमी वेळेमध्ये अभ्यासला जाऊ शकेल.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ

article-on-indian-freedom-movement

508   28-Mar-2019, Thu

आजच्या लेखामध्ये आपण भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ या विषयाची पूर्वपरीक्षेसाठी तयारी कशी करावी याची चर्चा करणार आहोत. या विषयावर २०११ ते २०१८ दरम्यान एकूण ४७ प्रश्न विचारण्यात आले आहेत.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ या विषयाची तयारी करताना प्रामुख्याने भारतीय राष्ट्रवाद आणि तिच्या उदयाची कारणे, विविध प्रादेशिक राजकीय संघटना, १८८५मधील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना आणि येथून पुढे स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी संघटित पद्धतीने सुरू झालेला लढा; या घटकांचा अभ्यास करावा लागतो.

राष्ट्रीय चळवळीची सर्वसाधारणपणे तीन टप्प्यांत विभागणी केली जाते – मवाळ अथवा नेमस्त कालखंड (१८८५-१९०५), जहालवादी कालखंड (१९०५-१९१९) आणि गांधी युग (१९२०-१९४७) तसेच याला समांतर असणारे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील इतर प्रवाह ज्यामध्ये कामगार चळवळ, क्रांतिकारी चळवळ इत्यादी चळवळीचा समावेश होतो. त्याचबरोबर स्वराज पार्टी, आझाद हिंद सेना, भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील महिलांचे योगदान, भारतीय सांप्रदायिकतेचा उदय, मुस्लीम लीग, हिंदू महासभा, भारतीय संस्थाने व संस्थानमधील प्रजेच्या चळवळी, कनिष्ठ जातीतील चळवळी, आधुनिक भारताच्या इतिहासातील महत्त्वपूर्ण व्यक्ती तसेच गव्हर्नर जनरल (व्हाइसरॉय) आणि भारतमंत्री यांची सखोल माहिती असणे गरजेचे आहे.

तसेच १८५७ नंतर ब्रिटिश संसदेने पारित केलेले कायदे- १८५८, १८६१, १८९१, १९०९, १९१९, १९३५ व १९४७ ज्यांना आपण ब्रिटिशकालीन भारतातील राज्यघटनेचा विकास म्हणून पाहतो त्याबद्दलही विद्यार्थ्यांना माहिती असायला हवी. सायमन कमिशन, गोलमेज परिषद, ऑगस्ट ऑफर, क्रिप्प्स मिशन, वावेल प्लान, कॅबिनेट मिशन इत्यादीशी संबंधित मूलभूत माहिती असणे गरजेचे आहे.

मागील परीक्षेत विचारण्यात आलेले प्रश्न व स्वरूप

२०१२ मध्ये

भारतीय राष्ट्रीय चळवळीमध्ये दादाभाई नौरोजींचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान कोणते होते? या प्रश्नासाठी पुढील ३ विधाने दिली होती. त्यातून योग्य विधान/ विधाने निवडायची होती.

१) ब्रिटिशांकडून भारतीयांची होणारी आíथक पिळवणूक उघड केली.

२) प्राचीन भारतीय साहित्याचा अर्थ स्पष्ट करून भारतीयांचा आत्मविश्वास वाढविला.

३) सामाजिकदृष्टय़ा दुष्ट प्रवृत्तीचे उच्चाटन करण्याच्या गरजेवर भर दिला.

२०१३ मध्ये

इलबर्ट बिल कशाशी संबंधित होते? या प्रश्नासाठी पुढील चार पर्याय देऊन त्यातील योग्य पर्याय निवडायचा होता.

१) भारतीयांना शस्त्र बाळगण्यासाठी निश्चित स्वरूपाचे र्निबध लादणे.

२) भारतीय भाषांमध्ये प्रकाशित होणारी वर्तमानपत्रे आणि मासिकांवर र्निबध लादणे.

३) युरोपियन लोकांवर खटला चालविण्यासाठी भारतीयांवर लादलेली अपात्रता काढून टाकणे.

४) आयात केलेल्या सुती कपडय़ावरील कर रद्द करणे.

२०१४ मध्ये

१९२९चे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अधिवेशन भारतीय इतिहासामध्ये का महत्त्वपूर्ण मानले जाते? हा प्रश्न होता. त्यासाठी खालील पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडायचा होता.

१) स्व-सरकार मिळविणे हे काँग्रेसचे उद्दिष्ट आहे ही घोषणा केली.

२) पूर्णस्वराज मिळविणे हा काँग्रेसचा उद्देश आहे याची घोषणा केली.

३) असहकार चळवळ सुरू करण्यात आली.

४) लंडनमध्ये होणाऱ्या गोलमेज परिषदेत सहभाग घेण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

२०१५मध्ये

खालीलपकी कोणत्या चळवळीमुळे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये विभाजन होऊन मवाळवादी आणि जहालवादी गटांचा उदय झाला? हा प्रश्न होता. त्यासाठी, स्वदेशी चळवळ, चलेजाव चळवळ, असहकार चळवळ आणि सविनय कायदेभंग चळवळ  हे चार पर्याय देण्यात आलेले होते व यातून योग्य पर्याय निवडायचा होता.

२०१६ मध्ये

माँटेग्यू – चेम्सफोर्ड प्रस्ताव कशाशी संबंधित होता? या प्रश्नासाठी पुढीलपैकी योग्य पर्याय निवडायचा होता.

सामजिक सुधारणा, शैक्षणिक सुधारणा, पोलीस प्रशासनातील सुधारणा, घटनात्मक सुधारणा.

२०१७मध्ये

बट्लर समिती, १९२९चा ट्रेड डिस्प्युट कायदा, १८८१ चा फॅक्टरी कायदा, तसेच द्विदलशासन पद्धती (Dyarchy) इत्यादीवर प्रश्न विचारण्यात आलेले होते.

२०१८ मध्ये

१९३५ चा भारत सरकार कायदा, हिंद मजदूर सभा आदींवर प्रश्न विचारले गेले होते. तसेच कोणत्या संघटनेचे नाव बदलून स्वराज्य सभा ठेवण्यात आलेले होते? हाही प्रश्न विचारला होता.

वरीलप्रमाणे प्रश्न पाहताना आणि विषयाचा अभ्यास करताना आपणाला वस्तुनिष्ठ माहितीचे संकलन, तसेच व्यक्तिविशेष माहिती, विविध चळवळी आणि संबंधित घडामोडी इत्यादी पलूंच्या आधारे या विषयाचे आकलन करणे गरजेचे आहे. हा विषय पूर्व आणि मुख्य परीक्षेच्या दृष्टीने तयार करावा लागतो. त्यामुळे या विषयाच्या सखोल आणि व्यापक पलूंचा विचार करून तयारी करावी लागते. या विषयाची मूलभूत माहिती अभ्यासण्यासाठी बिपिन चंद्र लिखित आधुनिक भारतावरील एनसीईआरटीची जुनी पुस्तके अभ्यासावीत. 

त्यानंतर या विषयाचा अधिक सखोल अभ्यास करण्यासाठी बिपिन चंद्र लिखित ‘आयडियाज स्ट्रगल फॉर इंडिपेंडन्स’; बी. एल. ग्रोवर आणि एस. ग्रोवर लिखित ‘आधुनिक भारताचा इतिहास’, सुमित सरकार लिखित ‘आधुनिक भारत’ इत्यादी संदर्भग्रंथ वाचावेत. महत्त्वाचे म्हणजे या संदर्भग्रंथांवर आधारित स्वतची टिप्पणे काढावीत. जेणेकरून हा विषय कमीतकमी वेळेमध्ये अभ्यासला जाऊ शकेल.

गट क सेवा संयुक्त पूर्वपरीक्षा - इतिहास

mpsc-exam-2019-mpsc-exam-preparation-tips-1864690/

448   27-Mar-2019, Wed

गट क सेवांच्या पूर्वपरीक्षेमध्ये इतिहास घटकाचा अभ्यासक्रम ‘आधुनिक भारताचा विशेषत महाराष्ट्राचा इतिहास’ अशा प्रकारे विहित करण्यात आला आहे. या घटकाची तयारी कशा प्रकारे करावी याची चर्चा या लेखामध्ये करण्यात येत आहे.

इतिहास या घटकावर साधारणपणे १२ ते १५ प्रश्न विचारले जातात. सन २०१८ ची प्रश्नपत्रिका पाहता सर्व प्रश्न स्वातंत्र्यपूर्व कालखंडावर विचारलेले आढळतात. ब्रिटिशांचे राजकीय आणि सामाजिक धोरण, त्यांचे कायदे, १८५७चा उठाव, सामाजिक सुधारणा चळवळी, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची अधिवेशने व आंदोलने, समांतर संघटना व त्यांचे लढे आणि त्यांची वैशिष्टय़े, नियतकालिके, राष्ट्रीय चळवळीतील महाराष्ट्राचे योगदान विशेषत: फारशी चच्रेत नसलेली व्यक्तिमत्त्वे या बाबींवर भर देण्यात आलेला आहे. उपघटकनिहाय तयारी करताना पुढील बाबी लक्षात घ्यायला हव्यात.

स्वातंत्र्यपूर्व इतिहास

१८५७चा उठाव हा स्वातंत्र्यपूर्व कालखंडातील मलाचा दगड आहे. त्यामुळे या बाबतचे सर्व मुद्दे बारकाईने अभ्यासावेत. सहभागी सामाजिक प्रवर्ग, त्यामागची कारणे, उठावाची सामाजिक – राजकीय कारणे, तात्कालिक कारणे, व्याप्ती, विविध नेते, त्यांचे कार्यक्षेत्र व उठावादरम्यान वा नंतरची त्यांची स्थिती, महत्त्वाच्या घोषणा

ब्रिटिशांचे राजकीय धोरण, त्यांचे विविध नागरी व राजकीय निर्णय / कायदे, महत्त्वाचे व्हाइसरॉय / गव्हर्नर जनरल व त्यांचे ठळक निर्णय या बाबींचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

सन १९०९, १९१९, १९३५ व १९४७ च्या कायद्यांमधील महत्त्वाच्या तरतुदी समजून घ्यायला हव्यात

आणि त्यावरील महत्त्वाच्या भारतीय नेत्यांच्या प्रतिक्रिया व तरतुदींचे परिणाम समजून घ्यायला हवेत. इतर ब्रिटिश कायद्यांच्या ठळक बाबी माहीत करून घ्याव्यात.

व्हाईसरॉय / गव्हर्नर जनरल यांचे निर्णय कालानुक्रमे माहीत असावेत. तसेच ठळक निर्णयांचे परिणाम व त्यावरील भारतीयांच्या प्रतिक्रिया माहीत करून घ्याव्यात.

ब्रिटिशांच्या धोरणांवर भारतीयांच्या प्रतिक्रिया, राजकीय संस्था / संघटनांची स्थापना आणि कार्ये यांचा आढावा घ्यावा. या संघटनांचा अभ्यास पुढील मुद्दय़ांच्या आधारे टेबलमध्ये नोट्स काढून करावा – स्थापना वर्ष, ब्रीदवाक्य, असल्यास मुखपत्र, स्थापना करणारे तसेच महत्त्वाचे सक्रिय नेते व त्यांची उल्लेखनीय कामगिरी, यांचा आढावा घ्यावा.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना, तीन ठळक कालखंड, त्यांतील महत्त्वाची अधिवेशने व ठराव, आंदोलने, त्यांचे स्वरूप व परिणाम यांचा आढावा घ्यायला हवा.

सशस्त्र / क्रांतिकारी चळवळींचे दोन कालखंड, त्यांतील महाराष्ट्र, पंजाब व बंगालमधील क्रांतिकारक, त्यांच्या संघटना, महत्त्वाच्या घडामोडी, दैनिके / नियतकालिके, पुस्तके यांच्या टेबलमध्ये नोट्स काढता येतील.

यामध्ये महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळीतील वैशिष्टय़पूर्ण बाबी समजून घ्याव्यात. उदाहरणार्थ साताऱ्याचे ‘पत्री’ सरकार, नाटकांचा प्रचारासाठी उपयोग, इत्यादी. महाराष्ट्रामध्येच सक्रिय असलेल्या संघटना तसेच त्यांचे नेते व कामगिरी यांचा बारकाईने आढाव घ्यायला हवा.

या कालखंडातील महाराष्ट्रातील नेते, घडामोडी, आंदोलने, राजकीय संस्था यांचा जास्त बारकाईने आढावा घ्यायला हवा. नागपूरचा झेंडा, सत्याग्रह यांसारखे महाराष्ट्रातील वैशिष्टय़पूर्ण योगदान माहीत असायला हवे.

देशातील आणि महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारकांचा अभ्यास करीत असताना पुढील पलूंचा विचार केल्यास लक्षात ठेवणे सोपे जाते – जन्म ठिकाण, मूळ ठिकाण, शिक्षण, नोकरी / व्यवसाय, स्थापन केलेल्या संस्था, वृत्तपत्रे, पुस्तके, महत्त्वाचे लिखाण, भाषण, घोषणा. प्रबोधन कार्यासाठी दिलेले विशेष योगदान. या मुद्दय़ांच्या नोट्स कालानुक्रमे काढल्यास उजळणी करताना क्रम लक्षात ठेवणे सोपे जाते.

सामाजिक प्रबोधनाबरोबरच धार्मिक सुधारणांचाही यामध्ये समावेश करणे आवश्यक आहे.

स्वातंत्र्योत्तर कालखंड

स्वातंत्र्योत्तर कालखंडावर सन २०१८मध्ये प्रश्न विचारलेला नाही. मात्र कर सहायक, लिपिक टंकलेखक आणि दुय्यम निरीक्षक राज्य उत्पादन शुल्क या पदांच्या स्वतंत्र परीक्षांमध्ये पूर्वी या उपघटकावर प्रश्न विचारण्यात आले होते. त्यामुळे या कालखंडावर प्रश्न विचारले जाण्याची अपेक्षा ठेवावी लागेल.

या कालखंडामधील परराष्ट्र धोरण विशेषत: अलिप्ततेचे धोरण, इंदिरा गांधींच्या कलातील युद्धे व आण्विक धोरण, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ व त्यातील सर्व बारकावे, पहिल्या पाच पंचवार्षिक योजना व त्यातील महत्त्वाचे निर्णय / प्रकल्प यांचा आढावा घेणे आवश्यक आहे.

या घटकाचा अभ्यास करण्यासाठी स्टेट बोर्डाची आधुनिक भारताच्या इतिहासाची माहिती असणारी पुस्तके, आधुनिक भारताचा इतिहास हे ग्रोव्हर आणि बेल्हेकर यांचे पुस्तक, अनिल कठारे यांचे पुस्तक तसेच, बिपिन चंद्र यांचे ‘इंडियाज स्ट्रगल फॉर इंडिपेन्डन्स’ आणि ‘इंडिया सिन्स इंडिपेन्डन्स’ ही पुस्तके अभ्यासोपयोगी आहेत. प्रश्नांच्या सरावासाठी राष्ट्रचेतनाचे गट क सेवा अभ्यास प्रश्नपत्रिका हे पुस्तक उपयुक्त ठरू शकेल.

इतिहासाच्या प्रश्नांचा सराव

practice-of-history-questions-

653   21-Mar-2019, Thu

राज्यसेवा पूर्वपरीक्षा – इतिहास घटक सराव

१)‘राजतरंगिणी’ हा संस्कृत भाषेतील ग्रंथ काश्मीरचा इतिहास समजून घेण्यास उपयोगी पडतो. या ग्रंथाचे लेखक खालीलपकी कोण आहेत?

१) कल्हण          २) राजशेखर

३) क्षेमेंद्र            ४) बिल्हण

२) खालील विधाने वाचून त्याखालील पर्याय निवडा

अ) जैन धर्मात तीर्थ म्हणजे गणांचा संघ.

ब) महावीराला शाल वृक्षाखाली केवल ज्ञान प्राप्त झाले.

क) जैन धर्माचे शेवटचे तीर्थकर ऋषभदेव होय.

ड) जैन धर्मात एकूण २२ तीर्थकर झाले.

१) अ आणि ब बरोबर

२) अ, ब, क बरोबर

३) वरीलपकी सर्व विधाने बरोबर

४) फक्त क बरोबर

३) नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी २१ ऑक्टोबर १०४३ रोजी सिंगापूर येथे स्थापन केलेल्या पहिल्या भारतीय सरकार – आझाद हिंद सरकार- मधील पदाधिकारी व त्यांची पदे/

विभाग यांच्या जोडय़ा पुढे दिल्या आहेत. त्यापैकी चुकीची जोडी कोणती?

१) नेताजी सुभाषचंद्र बोस – राष्ट्रपती

२) एस. सी. चटर्जी – वित्त विभाग

३) रासबिहारी बोस – सेनादलांचे अध्यक्ष

४) एस. ए. अय्यर – प्रचार विभाग

४) गट अ (मराठा सत्ता) व गट ब (ईस्ट इंडिया कंपनीबरोबर झालेल्या तहाचे स्थान) यांच्या योग्य जोडय़ा जुळवा.

गट अ                             गट ब

अ) पेशवा                     १) वसई

इ) होळकर                     २) राजघाट

उ) भोसले                      ३) देवगाव

ऊ) शिंदे (सिंदिया )            ४) सुर्जी अंजनगाव

पर्याय

१) अ-३, इ-४, उ-२, ऊ -१

२) अ-२, इ-१, उ-३, ऊ -४

३) अ-४, इ-२, उ-३, ऊ -१

४) अ-१, इ-२, उ-३, ऊ -४

५) खालील विधाने वाचा

अ) याच्या कारकीर्दीत विजयनगरमधील हजार राम मंदिर आणि विठ्ठल मंदिराचे बांधकाम झाले.

ब) याचे वर्णन महान न्यायी राज्यकर्ता असे केले जाते.

वरील वर्णन कोणत्या राजासंबंधी आहे?

१) राजा रामदेवराय

२) राजा कृष्णदेवराय

३) बुक्का प्रथम         ४) टीपू सुलतान

) महात्मा गांधीजींबाबत खालील विधाने वाचा.

अ) सन १८९६ मध्ये आफ्रिकेत काँग्रेसची स्थापना केली.

ब) सन १९१५ मध्ये अहमदाबादमधील जीवनलाल यांचे घर भाडय़ाने घेऊन सत्याग्रहाश्रमाची स्थापना केली.

क) सन १९१९ मध्ये आयोजित अखिल भारतीय खिलाफत परिषदेचे ते अध्यक्ष होते.

वरीलपकी अयोग्य विधाने कोणती?

१) क सोडून सर्व

२) ब सोडून सर्व

३) अ सोडून सर्व

४) कोणतेही नाही

७) खालील विधाने वाचा-

अ) हैद्राबाद राज्याची राजभाषा फारसी होती.

ब) १९१९ मध्ये हैद्राबादमध्ये उस्मानिया विद्यापीठ स्थापन झाले.

क) १९२७ मध्ये औरंगाबादमध्ये इंटरमिजियट कॉलेज स्थापन झाले.

वरीलपकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

१) अ आणि ब बरोबर

२) फक्त ब बरोबर

३) ब आणि क बरोबर

४) अ आणि क बरोबर

८) केंद्रीय वित्त मंत्रालयाने पुढीलपकी कोणत्या प्रसंगी रु. ७५ किमतीचे नाणे प्रकाशित केले आहे?

अ) आझाद हिंद सेनेच्या सनिकांची लाल किल्ल्यामध्ये झालेल्या खटल्यामध्ये सुटका झाल्याच्या अमृत महोत्सवानिमित्त.

ब) आझाद हिंद सेनेच्या स्थापनेच्या अमृत महोत्सवानिमित्त.

क) नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी पोर्ट ब्लेअर येथे स्वतंत्र भारताचा झेंडा पहिल्यांदा फडकविल्याच्या अमृत महोत्सवानिमित्त.

ड) सिंगापूर येथे स्थापन केलेल्या आझाद हिंद सरकारला जर्मनी सरकारची मान्यता मिळाल्याच्या अमृत महोत्सवानिमित्त.

उत्तरे व स्पष्टीकरणे

१. योग्य पर्याय (१). कल्हण हा बाराव्या शतकातील काश्मिरी इतिहासकार होता.

२. योग्य पर्याय (१). जैन धर्मात एकूण २४ तीर्थकर झाले. त्यातील शेवटचे तीर्थकर महावीर होय.

३. योग्य पर्याय (३). (रासबिहारी बोस हे सेनादलांचे अध्यक्ष नव्हते. आझाद हिंद सरकारमध्ये राष्ट्रपती, पंतप्रधान, परराष्ट्रमंत्री, तिन्ही सेनादलांचे अधिपती नेताजी सुभाषचंद्र बोस हेच होते. ५ जुल १९४३ रोजीच नेताजी आझाद हिंद सेनेचे प्रमुख बनले व सिंगापूरच्या टाऊन हॉलमधून सेनाप्रमुख या नात्याने त्यांनी आझाद हिंद सेनेला संबोधित करताना  ‘चलो दिल्ली’ अशी घोषणा दिली. आझाद हिंद सरकारला जर्मनी, जपान, फिलिपाइन्स, कोरिया, चीन, इटली, मान्चुको व आर्यलड या देशांनी मान्यता दिली.)

४. योग्य पर्याय (४).

५. योग्य पर्याय (२). राजा कृष्णदेवराय हा इ.स.१५०९ साली विजयनगरच्या गादीवर बसला. विजयनगर राज्याच्या इतिहासातील हा सर्वात कर्तबगार राजा होता.

६. योग्य पर्याय(२). (गांधीजींनी सन १८९४ मध्ये आफ्रिकेत काँग्रेसची स्थापना केली. खिलाफत परिषदेमध्ये त्यांना विशेष पाहुणे म्हणून निमंत्रित करण्यात आले होते.)

७. योग्य पर्याय(४). (उस्मानिया विद्यापीठ १९१७ मध्ये स्थापन झाले.)

८. योग्य पर्याय (क).

आधुनिक भारत

modern-india-1854556

333   17-Mar-2019, Sun

आजच्या लेखामध्ये आधुनिक भारत (१८५७ ते १९४७) या अभ्यास घटकावर २०१३ ते २०१८ दरम्यान विचारण्यात आलेल्या काही प्रश्नांचा आकलनात्मक आढावा घेणार आहोत.

Defying the barriers of age, gender and religion, the Indian women became the torch bearer during the struggle for freedom in India. Discuss.

वय, लिंगभाव आणि धर्म यांसारखी बंधने झुगारून भारतीय महिला स्वातंत्र्यलढय़ात अग्रेसर राहिल्या.’ चर्चा करा. (२०१३, १० गुण आणि २०० शब्दमर्यादा)

या प्रश्नाचे योग्य आकलन होण्यासाठी १९व्या शतकातील सामाजिक आणि धार्मिक चळवळी, महिलांच्या समस्या आणि त्या सोडवण्यासाठी चळवळींतून घडलेले कार्य, समाजसुधारकांनी बजावलेल्या भूमिका यांचे आकलन असायला हवे. यातून पुढे महिलांमध्ये झालेले प्रबोधन आणि नंतर २०व्या शतकात महत्मा गांधीजींनी स्वातंत्र्य लढय़ाला व्यापक स्वरूप यावे याकरिता महिलांचा सहभाग वाढविण्यावर दिलेला भर यामुळे महिलांनी मोठय़ा प्रमाणात स्वातंत्र्य लढय़ात भाग घेतलेला होता. या बाबीचे चर्चात्मक विवेचन उत्तरामध्ये करावे लागेल. वय, लिंगभाव आणि धर्म यांसारखी बंधने झुगारून भारतीय महिला स्वातंत्र्यलढय़ात अग्रेसर राहिल्या हे सोदाहरण अधोरखित करावे लागते.

What were the major political, economic and social developments in the world which motivated the anti-colonial struggle in India?

जगामध्ये घडलेल्या कोणत्या राजकीय, आíथक आणि सामाजिक घडामोडींनी भारतातील वसाहतविरोधी संघर्षांला प्रेरणा दिलेली होती? (२०१४, १० गुण आणि १५० शब्दमर्यादा)

हा प्रश्न व्यवस्थित समजून घेण्यासाठी १८व्या, १९व्या आणि २०व्या शतकातील अनुक्रमे अमेरिकन स्वातंत्र्य युद्ध, फ्रेंच राज्यक्रांती, १९व्या शतकातील युरोपमधील क्रांती यांचा अभ्यास करावा लागेल. तसेच जर्मनी आणि इटली या राष्ट्रांचा उदय आणि जपानचा आधुनिक राष्ट्र म्हणून झालेला उदय, युरोपमधील प्रबोधनामुळे अस्तित्वात आलेली उदारमतवाद आणि साम्यवाद ही आधुनिक विचारधारा शिवाय रशियन राज्यक्रांती इत्यादी महत्त्वपूर्ण घडामोडींचा विचार करावा लागेल. या साऱ्यातून भारतातील वसाहतविरोधी संघर्षांला कशी प्रेरणा मिळाली याचे विश्लेषण करणे अभिप्रेत आहे.

It would have been difficult for the Constituent Assembly to complete its historic task of drafting the Constitution for Independent India in just three years, but its experience gained with the Government of India Act, 1935 .Discuss.

स्वतंत्र भारतासाठी संविधानाचा मसुदा फक्त तीन वर्षांमध्ये तयार करण्याचे ऐतिहासिक कार्य संविधान सभेला पूर्ण करणे कठीण गेले असते, पण १९३५च्या भारत सरकारच्या कायद्याच्या अनुभवामुळे हे करता आले. चर्चा करा. (२०१५, १२.५ गुण आणि २०० शब्दमर्यादा).

हा प्रश्न समजून घेताना ब्रिटिश शासन काळात संविधान निर्मितीला चालना देणारे कायदे समजून घ्यायला हवेत. तसेच हे कायदे कसे १९३५च्या भारत सरकार कायद्याची पाश्र्वभूमी तयार करणारे होते, हे सर्वप्रथम समजून घेणे गरजेचे आहे. या प्रश्नाचे उत्तर लिहिताना १९३५चा भारत सरकार कायदा आणि यातील तरतुदी याचा प्रामुख्याने स्वतंत्र भारताचे संविधान तयार करताना संविधान सभेने विचार केलेला होता. यातील अनेक तरतुदींचा संविधानामध्ये समावेश केलेला होता हे थोडक्यात नमूद करून १९३५चा भारत सरकार कायदा हा संविधान सभेला कशा स्वतंत्र भारताचे संविधान तीन वर्षांमध्ये तयार करण्यासाठी उपयुक्त ठरला हे स्पष्ट करून चर्चा करणे अपेक्षित आहे.

Highlight the differences in the approach of Subhash Chandra Bose and Mahatma Gandhi in the struggle for freedom.

स्वातंत्र्य लढय़ामधील सुभाष चंद्र बोस आणि महत्मा गांधी यांच्या भिन्न दृष्टिकोनावर प्रकाश टाका. (२०१६, १२.५ गुण आणि २०० शब्दमर्यादा)

हा प्रश्न समजून घेण्यासाठी सुभाष चंद्र बोस आणि महत्मा गांधी या दोघांची विचारधारा नेमकी काय होती हे सर्वप्रथम माहिती असणे गरजेचे आहे. या दोघांच्या विचारधारेचा तुलनात्मक तक्ता देऊन सुभाष चंद्र बोस आणि महत्मा गांधी यांच्या भिन्न दृष्टिकोनावर  चर्चात्मक पद्धतीने प्रकाश टाकणे आवश्यक आहे.

The women’s questions arose in modern India as a part of the 19th century social reform movement. What are the major issues and debates concerning women in that period?

आधुनिक भारतात महिलासंबंधी असणारे प्रश्न १९व्या शतकातील सामाजिक सुधारणा चळवळीचा भाग म्हणून उठविण्यात आलेले होते. त्या काळात महिलांसंबंधी कोणते मुख्य मुद्दे आणि वादविवाद होते? (२०१७, १५ गुण आणि २५० शब्दमर्यादा)

१९व्या शतकातील सामजिक सुधारणांचा गाभा हा भारतीय समाजात असणारी अंधश्रद्धा आणि महिलांसंबंधी असणारे सामाजिक प्रश्न होता. ज्यामध्ये महिलांवर असणारी पारंपरिक बंधने, शिक्षणाचा अभाव, सती प्रथा, विधवा महिलांसंबंधी असणारे प्रश्न, इत्यादीचा समावेश होता. तसेच याच्याशी संबंधित वादविवाददेखील भारतीय समाजात चालू होते हे सोदाहरण उत्तरात नमूद करून चर्चा करणे येथे अपेक्षित आहे.

Throw light on the significance of the thoughts of Mahatma Gandhi in the present times.

सद्य:स्थितीमध्ये महात्मा गांधीजींच्या विचारांचे महत्त्व यावर प्रकाश टाका. (२०१८, १० गुण आणि १५० शब्दमर्यादा)

या प्रश्नाचे उत्तर लिहिताना महात्मा गांधीजींची विचारधारा थोडक्यात नमूद करून सद्य:स्थितीमध्ये घडणाऱ्या घडामोडींची पाश्र्वभूमी देऊन ही विचारधारा कशी महत्त्वाची आहे हे अधोरेखित करून दाखवावे लागते.

प्राचीन भारत

article-about-ancient-india

669   14-Mar-2019, Thu

प्राचीन भारत या घटकाअंतर्गत प्राचीन भारताच्या इतिहासाचे महत्त्व आणि अभ्यासाची साधने, प्रागतिहासिक भारत, ताम्रापाषण कृषी संस्कृती, सिंधू संस्कृती, वैदिक संस्कृती, बौद्धयुग अथवा महाजनपदाचा कालखंड, मौर्य कालखंड, मौर्योत्तर कालखंड, गुप्त कालखंड आणि गुप्तोत्तर कालखंड इत्यादी मुद्दय़ांवर प्रश्न विचारले जातात. या घटकावर २०११ ते २०१८ मध्ये एकूण २१ प्रश्न विचारण्यात आलेले आहेत.

त्यापकी बौद्धयुग अथवा महाजनपदाचा कालखंड यावर सर्वाधिक प्रश्न विचारण्यात आलेले आहेत. या लेखामध्ये कला आणि संस्कृती संबंधित प्रश्न ग्राह्य़ धरलेले नाहीत. या घटकाची पुढील लेखामध्ये स्वतंत्रपणे चर्चा करणार आहोत. यातील काही प्रश्नांचा आपण सर्वप्रथम आढावा घेऊ.

मागील प्रश्नपत्रिकेतील प्रश्न

२०११ साली सिंधू अथवा हडप्पा संस्कृतीवर दोन विधाने देऊन प्रश्न विचारण्यात आलेला होता. यातील पहिले विधान ‘धार्मिक गोष्टीचे अस्तित्व असूनही एक धर्मनिरपेक्ष संस्कृती होती’, आणि दुसरे विधान ‘या काळात कापूस वस्त्रनिर्मितीसाठी वापरले जात होते.’

२०१२ साली ‘प्रारंभीच्या वैदिक आर्याचा धर्म कोणता होता’, असा प्रश्न विचारला होता. याच परीक्षेत ‘प्राचीन भारताच्या संदर्भानुसार जैन व बौद्ध धर्म यांना काय एकसारखे होते?’ – या प्रश्नासाठी पुढील तीन पर्याय होते. – दु:ख आणि आणि आनंद या दोन्ही भावनाचा अव्हेर, वेदाबाबत अनास्था अथवा विरक्त्ती आणि कर्मकांडाचे महत्त्व अमान्य.

२०१३ साली ‘बौद्ध धर्माशी संबंधित निर्वाण’ या संकल्पनेवर प्रश्न विचारण्यात आला होता. ‘खालीलपकी कोणत्या राज्याचा बुद्ध जीवनाशी संबंध होता?’ आणि यासाठी अवंती, गांधार, कोशल आणि मगध असे चार पर्याय होते. हा प्रश्न २०१४ आणि २०१५ मध्येदेखील विचारण्यात आला होता.

२०१६ साली ‘सर्वप्रथम अशोकाच्या शिलालेखाची उकल कोणी केली?’ हा प्रश्न होता. त्यासाठी जॉर्ज बुहलर, जेम्स प्रिन्सिप, मक्स मुल्लर आणि विल्लिअम्म जोनेस असे चार पर्याय दिलेले होते. याशिवाय ‘प्राचीन भारतातील श्रेणी व्यवस्था, परकीय प्रवाशांनी प्राचीन भारताचे केलेले वर्णन’ यासारख्या बाबींवरदेखील प्रश्न विचारले होते.

२०१७ साली भारताच्या धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भात, खालील विधाने ग्राह्य़ धरा व यासाठी अनुक्रमे

सौत्रान्तिका आणि सम्मितीय (Sautrantika and Sammitiya) हे जैन धर्माचे संप्रदाय होते. (विधान पहिले) सर्वस्तीवादिन (Sarvastivadin) यांचे असे मत होते की आविष्काराचे घटक (constituents of phenomena) हे पूर्णत:  क्षणिक नाहीत, पण ते सदैव अव्यक्त स्वरूपात अस्तित्वात असतात. (विधान दुसरे)

यापकी कुठले विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत, असा प्रश्न विचारलेला होता.

२०१८ साली भारतातील धार्मिक प्रथांच्या संदर्भात ‘स्थानकवाशी’ संप्रदायाचा संबंध कशाशी आहे? हा प्रश्न विचारलेला होता. त्यासाठी बौद्धधर्म, जैनधर्म, वैष्णव धर्म आणि शैवधर्म हे चार पर्याय देण्यात आले होते.

 अभ्यासाचे नियोजन

बौद्धयुग अथवा महाजनपदाचा कालखंड यावर सर्वाधिक प्रश्न विचारलेले आहेत. त्यामुळे प्राचीन भारताचा अभ्यास करताना विविध टप्प्यांनुसार अथवा कालखंडानुसार विभागणी करून संबंधित कालखंडातील सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि राजकीय घडामोडींचे व्यवस्थित आकलन करणे गरजेचे आहे. सिंधू संस्कृतीवर विचारण्यात आलेल्या प्रश्नासाठी सिंधू संस्कृतीकालीन धार्मिक आणि आर्थिक जीवन पद्धतीची माहिती असणे गरजेचे आहे.

हा विषय पारंपरिक स्वरूपाचा आहे, त्यामुळे याचा सर्वागीण अभ्यास करणे गरजेचे आहे. विषय अधिक सुलभ होण्यासाठी संक्षिप्त स्वरूपात स्वत:ची टिपणे काढावीत. त्यामुळे हा विषय कमीत कमी वेळेमध्ये तयार करता येऊ शकेल. या विषयावर सर्वसाधारणपणे प्रश्न कमी विचारले जातात हे मागील प्रश्नपत्रिकेच्या विश्लेषणावरून दिसून येते. त्यामुळे या विषयाची तयारी करण्यासाठी किती वेळ द्यायचा हे निश्चित करणे आवश्यक आहे.

 संदर्भसाहित्य

या घटकाची मूलभूत माहिती अभ्यासण्यासाठी सर्वप्रथम एनसीईआरटीच्या शालेय पुस्तकांचे वाचन करावे. एनसीईआरटीची इयत्ता आठवी ते बारावी इतिहासाची पुस्तके वाचावी लागतात. विशेष करून इयत्ता बारावीचे Themes in Indian History part- I हे पुस्तक वाचावे. तसेच आर.एस.शर्मा लिखित प्राचीन भारत यावरील एनसीईआरटीचे जुने पुस्तक वाचणे आवश्यक आहे. बाजारात उपलब्ध असलेल्या या विषयावरील काही निवडक संदर्भ ग्रंथांचा अभ्यास करावा लागेल. शिवाय Early India – रोमिला थापर आणि A History of Ancient and Early Medieval India – उपेंद्र सिंग या संदर्भग्रंथांचा वापर करणे उपयुक्त ठरेल.

इतिहासाची तयारी

history-preparation-for-mpsc-exam 2019

3882   20-Jan-2019, Sun

प्राचीन इतिहास

*  प्राचीन इतिहासकाळातील उत्खननात सापडलेल्या वस्तू, त्यांची वैशिष्टे, उत्खननकत्रे, इतिहासाच्या अभ्यासाचे स्रोत, इतिहासकारांची मते, साहित्य, सामाजिक पलू यांचा आढावा घ्यावा.

* प्राचीन महाराष्ट्रातील सातवाहन घराणे, वाकाटक, बदामीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट घराणे, शालाहार, गोंड घराणे या घराण्यांचा अभ्यास करीत असताना घराणे/राजवटीचा कालखंड, संस्थापक, महत्त्वाचे राजे, शाखा व त्याचे प्रमुख, राजधानी (आर्थिक/सांस्कृतिक), आर्थिक, सामाजिक स्थिती, महत्त्वाच्या घटना – प्रमुख युद्धे या बाबींचा तुलनात्मक अभ्यास करणे फायद्याचे ठरते.

* मध्ययुगीन इतिहास

*  मध्ययुगीन कालखंडामध्ये राजकीय आणि सामाजिक-सांस्कृतिक अभ्यासावर भर असावा. महत्त्वाचे राजे, लढाया, त्यांचे परिणाम, समकालीन जगभरातील घटना आणि त्यांचा भारतावरील परिणाम हे मुद्दे असणारे टेबल तयार करावेत.

* या कालखंडातील साहित्यिक, कलाकार, परकीय प्रवासी आणि त्यांची प्रवासवर्णने, विविध कलाशैली, वास्तूरचना यांचा आढावा घ्यावा.

* या घटकांवर विचारले जाणारे प्रश्न वस्तुनिष्ठ स्वरूपाचेच असल्यामुळे नोट्स काढणे आणि त्यांची उजळणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

* मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील प्रमुख राजवटींचा अभ्यास-चालुक्य, यादव, बहामनी – (ईमादशाही निजामशाही आदिलशाही कुतुबशाही बरीदशाही) वरील मुद्दय़ांच्या आधारे करावा.

* मराठा कालखंड (१६३०-१८१८)

मराठा राजवटीचा कालखंड छत्रपती शिवाजी यांच्या स्वराज्य स्थापनेपासून १८१८ पर्यंत असा आहे. शिवाजी महाराजांच्या महत्त्वाच्या लढाया, तह, ठळक घडामोडी, अष्टप्रधान मंडळ, पेशव्यांची कारकीर्द महत्त्वाचे मुद्दे आहेत.

*  वारकरी संप्रदाय, महानुभव पंथ, संत त्यांच्या रचना, त्यांची शिकवण यांचा आढावा घ्यायला हवा.

* आधुनिक इतिहास

स्वातंत्र्यपूर्व इतिहास -विश्लेषणावरून लक्षात येते की आधुनिक कालखंडाचा अभ्यास करताना स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या टप्प्यात महत्त्वाच्या व्यक्ती, संस्था, त्यांची कार्ये व ब्रिटिशांचे धोरण आणि त्यास भारतीयांची प्रतिक्रिया या मुद्दय़ांवर प्रश्नांचा भर अधिक असतो.

* एकोणिसाव्या शतकातील प्रबोधन –

देशातील आणि महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारकांचा अभ्यास करीत असताना पुढील पलूंचा विचार केल्यास लक्षात ठेवणे सोपे जाते – जन्म ठिकाण, मूळ ठिकाण, शिक्षण, नोकरी, स्थापन केलेल्या संस्था, वृत्तपत्रे. महत्त्वाचे लिखाण, भाषण, घोषणा. प्रबोधन कार्यासाठी दिलेले विशेष योगदान.

* या विभागाचा अभ्यास करण्यासाठी स्टेट बोर्डाची आधुनिक भारताच्या इतिहासाची माहिती असणारी पुस्तके, आधुनिक भारताचा इतिहास हे ग्रोव्हर आणि बेल्हेकर यांचे पुस्तक तसेच, बिपीन चंद्र यांचे ‘इंडियाज स्ट्रगल फॉर इंडिपेन्डन्स’ हे पुस्तक अभ्यासोपयोगी आहे.

* स्वातंत्र्योत्तर भारताचा इतिहास  –

* या विभागामध्ये घटनानिर्मिती प्रक्रिया आणि त्यामध्ये महत्त्वाच्या नेत्यांची भूमिका, संस्थानांचे विलीनीकरण, त्यातील सरदार पटेल यांची भूमिका, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ; त्यातील महत्त्वाचे नेते, परिषदा, पंडित नेहरू आणि त्यांचे अलिप्ततावादी धोरण, इंदिरा गांधी आणि त्यांचे परराष्ट्र धोरण, १९९१च्या आर्थिक धोरणाचा भारताच्या समाजावर पडलेला प्रभाव या प्रमुख मुद्दय़ांचा अभ्यास करणे अपेक्षित आहे. यासाठी बिपीन चंद्र यांचे स्वातंत्र्योत्तर भारत हे पुस्तक महत्त्वाचा स्रोत ठरते.

* त्याचबरोबर इतिहासाचा अभ्यास करताना ज्या घटनांना शतक, द्विशतक, पंच्याहत्तरी, पन्नाशी पूर्ण झाली आहे अशा घटना, गेल्या वर्षभरात सकारात्मक किंवा नकारात्मक कारणाने चच्रेत आलेल्या ऐतिहासिक घटना व त्यांचे परिणाम यांची यादी करून त्यांचा विशेष अभ्यास करावा.

* स्वातंत्रोत्तर महाराष्ट्राचा अभ्यास करताना मराठवाडा मुक्ती संग्राम व संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ या चळवळी महत्त्वाच्या ठरतात.

* मराठी साहित्य संमेलने, भाषावार प्रांत रचनेची मागणी, संयुक्त महाराष्ट्र सभा, महाराष्ट्र एकीकरण परिषद, संयुक्त महाराष्ट्र परिषद यांची स्थापना, नेते, मागण्या, उपक्रम, संयुक्त महाराष्ट्राच्या मागणीसाठी प्रयत्नशील वृत्तपत्रे, राष्ट्रीय नेते, कामगार, शाहीर यांची माहिती असायला हवी. त्यानंतर नागपूर करार, स्वतंत्र विदर्भाबाबतच्या घडामोडी यांचाही आढावा आवश्यक आहे.

पूर्व परीक्षेमध्ये प्राचीन मध्ययुगीन आणि आधुनिक भारताचा इतिहास महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भाने विचारण्यात येतो.

आधुनिक भारताचा इतिहास 

modern history of india

26789   26-Jul-2018, Thu

सर्वसाधारणपणे आधुनिक भारताच्या इतिहासाची सुरुवात १८व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून होते, असे मानले जाते. प्रस्तुत लेखामध्ये १८व्या आणि १९व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत म्हणजेच १८५७पर्यंतच्या इतिहासाची थोडक्यात उकल करून घेऊन यावर मागील परीक्षेत विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांचे स्वरूप कसे होते आणि यासाठी लागणारा आकलनात्मक दृष्टिकोन याचा आढावा घेणार आहोत.

या १८व्या शतकाची काही महत्त्वाची वैशिष्टे सर्वप्रथम अभ्यासणे गरजेचे आहे. या शतकामध्ये मुघल साम्राज्याच्या  ऱ्हासाला खऱ्या अर्थाने सुरुवात झालेली होती. त्यामुळे मुघल साम्राज्याचा सर्वात शक्तिशाली साम्राज्य हा नावलौकिक राहिलेला नव्हता. या शतकामध्ये भारताच्या विविध प्रदेशामध्ये प्रादेशिक देशी सत्तांचा उदय झालेला होता, यातील काही सत्तांची स्थापना मुघल साम्राज्यात कार्यरत असणाऱ्या प्रांतीय सुभेदारांनी केलेली होती (उदा-बंगाल, अवध आणि हैदराबाद) तसेच काही सत्तांचा उदय हा मुघल साम्राज्याच्या विरोधात उठाव करून झालेला होता (उदा- मराठे, अफगाण, जाट आणि शीख) व काही सत्ता या स्वतंत्ररीत्या उदयाला आलेल्या होत्या (उदा- राजपूत, म्हैसूर, त्रावणकोर) तसेच १५व्या शतकापासून सागरी मार्गाचा वापर करून युरोपमधून आलेला व्यापारी वर्ग (पोर्तुगीज, डच, इंग्रज, डॅनिश आणि फ्रेंच) व भारतासोबत होणाऱ्या व्यापारावर स्वत:ची मक्तेदारी प्रस्थापित करण्यासाठी लागलेली स्पर्धा आणि यामध्ये अंतिमत: इंग्रजांचा झालेला विजय या महत्त्वाच्या घटनांचा सर्वप्रथम अभ्यास करावा लागतो.

भारतात ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेचा इतिहास अभ्यासताना आपणाला नेमकी कोणत्या गोष्टीमुळे ब्रिटिशांना भारतात सत्ता स्थापन करता आली याची योग्य आणि मुद्देसूद माहिती असावी लागते. तसेच बिटिश सत्तेचा भारतावर झालेला परिणाम याअंतर्गत आपणाला राजकीय, आíथक, सामाजिक व सांस्कृतिक परिणामांची माहिती असावी लागते. गव्हर्नर जनरल व त्यांचे कार्य, या कालखंडातील ब्रिटिशांनी भारतात स्थापन केलेली प्रशासन व्यवस्था, ब्रिटिश संसदेने पारित केलेले कायदे व त्यांचा झालेला परिणाम अभ्यासावा लागतो.

मागील परीक्षेतील प्रश्न आणि या प्रश्नांसाठी आवश्यक असा आकलनात्मक दृष्टिकोन

स्पष्ट करा की अठराव्या शतकाच्या मध्यातील भारतातील राजकीय व्यवस्था विखंडीत छायेने कशा प्रकारे घेरलेली होती. (२०१७)

मुघल साम्राज्याचा १८व्या शतकाच्या सुरुवातीस सुरू झालेला ऱ्हास व प्रादेशिक सत्तांचा झालेला उदय; बिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा राजकीय स्पर्धक म्हणून झालेला उदय या दोन्हीचा आधार घेऊन भारतातील राजकीय व्यवस्था विखंडीत छायेने कशा प्रकारे घेरलेली होती हे सह उदाहरण स्पष्ट करावे लागते.

‘स्पष्ट करा की १८५७चा उठाव हा वसाहतिक भारतातील बिटिश धोरणाच्या विकासातील महत्त्वाची घटना होती’ (२०६)

या प्रश्नाचे योग्य आकलन होण्यासाठी कंपनी काळातील बिटिश धोरणांची मूलभूत माहिती असणे गरजेचे आहे. कारण १८५७ च्या उठावानंतर जे काही बदल करण्यात आले होते याला कंपनी काळात राबविण्यात आलेली बिटिश धोरणे कारणीभूत होती आणि उत्तर लिहिताना या धोरणाचा उत्तरामध्ये दाखला देऊनच उत्तर लिहावे लागते व १८५७च्या उठावाचे महत्त्व नमूद करावे लागते.

‘१७६१मध्ये पानिपतची तिसरी लढाई झाली. पानिपत येथेच अनेक साम्राज्यांना धक्का देणाऱ्या लढाया का झाल्या?’(२०१४)

हा प्रश्न एका विशिष्ट ठिकाणाचा संदर्भ देऊन विचारण्यात आलेला आहे आणि याचे आकलन करताना आपल्याला १५२६ मध्ये झालेल्या पानिपतच्या पहिल्या लढाईचा संदर्भ लक्षात घेऊन हे स्थान व्यूहात्मकदृष्टय़ा कसे महत्त्वाचे होते या अनुषंगाने उत्तर लिहावे लागते.

उपरोक्त प्रश्नांच्या विश्लेषणावरून आपणाला या घटकाची तयारी कशी करावी याची एक सुस्पष्ट दिशा मिळते. या घटकाचा मूलभूत अभ्यास करण्यासाठी आपणाला बिपिनचंद्र लिखित ‘आधुनिक भारत’ हे जुने एनसीईआरटीचे पुस्तक सर्वप्रथम अभ्यासणे गरजेचे आहे. त्यानंतर या घटकाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी बी.एल. ग्रोवर लिखित ‘आधुनिक भारताचा इतिहास’ आणि शेखर बंडोपाध्याय लिखित ‘प्लासी टू पार्टशिन’ या संदर्भग्रंथांचा उपयोग होतो.


Top