एमपीएससी मंत्र : गट क सेवा मुख्य परीक्षा पेपर एक

MPSC, PSI STI ASO - Marathi-Mpsc Exam Preparation Tips In Marathi Mpsc Exam 2019 Zws 70

504   30-Sep-2019, Mon

मुख्य परीक्षा पेपर एक या पेपरमध्ये मराठी भाषेसाठी ६० तर इंग्रजी भाषेसाठी ४० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. दोन्ही भाषांमध्ये उताऱ्यावरील प्रश्नांची संख्या आहे प्रत्येकी पाच. या पेपरच्या अभ्यासक्रमाचे व्याकरण, आकलन आणि म्हणी-वाक्प्रचार असे तीन भाग आहेत. या तीन भागांची तयारी पुढीलप्रमाणे करता येईल.

व्याकरण

* मराठीतील संधी, समास, विभक्ती, शब्दरचना, वाक्यरचना, प्रयोग, अलंकार, काळ, वाक्य पृथक्करण अशा बाबींचा अभ्यासक्रमामध्ये वेगळा उल्लेख केलेला नसला तरी त्यांवर प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. त्यामुळे व्याकरण या व्याख्येत जे येते त्याबाबत आपल्याला माहिती असणे आणि ही माहिती नेमकी व अचूक असणे हे प्रश्न सोडविण्यासाठी आवश्यक आहे.

* इंग्रजीतील वाक्य रूपांतरणाचे प्रश्न वाक्यरचनेचे नियम पक्के माहीत असतील तर नक्कीच सोडवता येतात. मात्र नियम आणि त्यांच्या चौकटी फक्त माहीत असून उपयोगाचे नाही. या नियमांचा वेगवेगळ्या उदाहरणांमध्ये शब्दरचना/ वाक्यरचना करताना कशा प्रकारे वापर करण्यात येतो हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

* मराठीतील विभक्ती प्रत्ययांचे कोष्टक किंवा इंग्रजीमधील काळ व प्रयोगांच्या वाक्यरचनेचे कोष्टक पाठच असायला हवेत.

* नियम व्यवस्थित समजून घेणे आणि त्यांचा वेगवेगळ्या उदाहरणांमध्ये वापर करण्याचा सराव करणे हा या भागाच्या तयारीसाठीचा सर्वोत्तम मार्ग आहे.

आकलन

आकलनाच्या बाबतीतले प्रश्न उताऱ्यावरील प्रश्न, समानार्थी/ विरुद्धार्थी शब्द, शब्दार्थ व त्यांचे उपयोजन अशा स्वरूपात विचारण्यात येतात. हे प्रश्न सोडविताना पुढील बाबी लक्षात घ्याव्या.

*     समानार्थी/ विरुद्धार्थी शब्दांबाबतचे प्रश्न सोडविण्यासाठी प्रश्नातील शब्दाचा अर्थ नेमकेपणाने माहीत असायला हवा. मराठीतील शब्दांच्या ऱ्हस्व-दीर्घ वेलांटी/ उकारांमधील बदलामुळे तसेच काना/ मात्रा/ वेलांटीची जागा बदलल्याने शब्दांचे अर्थ बदलतात हे लक्षात ठेवायला हवे. उदा. पाणि (हात)- पाणी (जल). इंग्रजीमधील एकसारख्या उच्चाराचे/ स्पेिलगचे पण वेगळे अर्थ असणारे शब्द फसवे किंवा चकवणारे ठरतात. उदा.accept आणि except या शब्दांमध्ये गोंधळ उडू शकतो. त्यामुळे प्रश्नातील आणि पर्यायांमधील शब्द काळजीपूर्वक वाचणे गरजेचे आहे. समानार्थी, विरुद्धार्थी शब्द, शब्दसमूहासाठीचा शब्द हा भाग आकलनाचा असला तरी व्याकरणाच्या स्वतंत्र भागातही यावर प्रश्न विचारलेले आहेत.

*     दिलेल्या कोणत्या पर्यायामध्ये एखाद्या शब्दाचा अभिप्रेत असलेला अर्थ समाविष्ट आहे अशा प्रकारे विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांमध्ये सूक्ष्म फरक असलेले पर्याय दिलेले असतात. त्यामुळे एखाद्या शब्दाचा नेमका अर्थ आणि त्यापेक्षा जास्त अर्थासाठी तो शब्द वापरला जात असेल तर ते अर्थ माहीत असणे आवश्यक ठरते. यासाठी शब्दसंग्रह वाढणे व पर्यायाने वाचन हा एकमेव मार्ग आहे.

*     उताऱ्यांवर १० गुणांसाठी प्रश्न विचारण्यात येत असले तरी उपलब्ध वेळ, उताऱ्याची लांबी व काठिण्य पातळी यांचा विचार करता वेळेचे नियोजन महत्त्वाचे ठरते. उतारा नीट समजून घेतल्याशिवाय त्यांची योग्य उत्तरे सापडणार नाहीत अशी काठिण्य पातळी असते हे लक्षात घ्यायला हवे. त्यामुळे पहिल्या वाचनातच बहुतांश उतारा समजेल अशा प्रकारे शांतपणे वाचणे आवश्यक आहे.

*     यासाठी आधी प्रश्न पाहून मग उतारा वाचावा. वाचनावेळी प्रश्नाशी संबंधित वाक्ये अधोरेखित करता येतील, जेणेकरून प्रश्न सोडविताना संबंधित वाक्य पटकन सापडेल.

*     उताऱ्याला शीर्षक देणे, लेखकाचा हेतू, उद्देश अशा प्रकारचे प्रश्न याबाबत विचारले जातात. यासाठी एकमेकांशी साधम्र्य दाखवणारे पर्यायच दिले जाण्याची शक्यता जास्त आहे. त्यामुळे गोंधळ उडू शकतो. नकारात्मक गुणपद्धतीचा विचार करता हे प्रश्न खूप काळजीपूर्वक सोडवायला हवेत.

म्हणी व वाक्प्रचार

*     म्हणी व वाक्प्रचार यावरील प्रश्न सोडविण्यासाठी अवांतर वाचन अत्यंत उपयोगी ठरते. तयारीच्या काळात अवांतर वाचनासाठी वेळ काढणे शक्य नसेल तर म्हणी, वाक्प्रचार यांचे संकलन असलेले छोटेसे पुस्तक किंवा पिंट्र आऊट सोबत बाळगायला हवे. त्यातील म्हणी, वाक्प्रचार वाचून त्यांचा अर्थ समजून घ्यायला हवा.

अर्थाची उकल झाली की त्यांचा उदाहरणांमध्ये वापर करणे किंवा केलेला वापर योग्य आहे की नाही हे कळणे सोपे होते.

या पेपरमध्ये व्याकरणाचे नियम सरळसोटपणे वापरून भागत नाही. वाक्याचा नेमका अर्थ समजून घेतल्यावर आणि भाषेतील वेगवेगळ्या अर्थच्छटा माहीत करून घेतल्या तर प्रश्न व्यवस्थित सोडविता येतील. यासाठी वाचन, उताऱ्यावरील प्रश्नांचा सराव आणि व्याकरणाच्या नियमांची उजळणी ही त्रिसूत्री उपयोगी ठरते.

शब्दबोध : रजाचा गज करणे

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-Word Sense Eloquence Abn 97

64   29-Sep-2019, Sun

पूर्वीच्या काळी म्हणजे आपल्या आजी-आजोबांच्या काळात मराठी भाषेतील अनेक म्हणी व वाक्प्रचार लोकांच्या तोंडी सहज खेळत असत. त्यातील बहुतेक आता विस्मरणात गेले आहेत. ‘रजाचा गज करणे’ हा त्यातलाच एक वाक्प्रचार.

रज म्हणजे मातीचा कण. गज म्हणजे हत्ती. रजाचा गज करणे याचा शब्दश: अर्थ मातीच्या कणाचा हत्ती करणे असा होत असला तरी व्यवहारात मात्र तो दोन वेगळ्या अर्थाने वापरला जात असे. विद्याधर वामन भिडे यांच्या ‘मराठी भाषेचे वाक्प्रचार व म्हणी’ या कोशात अतिशयोक्ती करणे, छोटीशी गोष्ट मोठी करून सांगणे असे अर्थ दिले आहेत. याच अर्थाचा आणखी एक वाक्प्रचार मराठीत आहे, ‘राईचा पर्वत करणे’. बऱ्याचदा हा वापरलाही जातो.

गुजराथी भाषेत ‘रजनुं गज करवुं’ असा वाक्प्रचार आढळतो. रजाचा गज करणे याचा लहानाचा मोठा करणे, संस्कार करून घडवणे असा दुसरा अर्थ मोल्सवर्थच्या शब्दकोशात आहे. खरे म्हणजे मुलांना वाढवणे व घडवणे या अर्थानेच तो पूर्वी वापरला जाई.

लहान मुले म्हणजे एक प्रकारे मातीचे गोळेच. आई-वडील त्यांचे लालन-पालन करतात, त्यांच्यावर चांगले संस्कार करतात, प्रसंगी स्वत:च्या पोटाला चिमटा घेऊन त्यांची हौस-मौज करतात आणि कधी कधी स्वत:च्या डोक्यावर कर्जाचा डोंगर उभा करून त्यांना उच्चशिक्षण देऊन घडवतात. अशा तऱ्हेने मुलांचा ‘रजाचा गज करतात’. अनंत फंदीचे ‘माधवाख्यान’ नावाचे पेशव्यांच्या कारकीर्दीवरील एक काव्य आहे. त्यामध्येमी केले रजाचे गज आता सोडुनि जाताति मज डोळां अश्रु आले सहज साहेबांच्या तेधवा असे वर्णन आहे. राघोबादादा आणि आनंदीबाई यांनी त्यांची अमृतराव व बाजीराव ही मुले नानांच्या हवाली केली, त्या वेळच्या प्रसंगात राघोबादादांच्या तोंडचे हे वाक्य आहे.

मराठी भाषा इतकी समृद्ध आहे की, प्रत्येक शब्दाला, वाक्प्रचाराला अर्थाचे अनेक पदर येतात आणि प्रत्येक वेळी आपल्याला भाषेची महती कळते.

शब्दबोध : मेहनत

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-Mehanat Word Sense Abn 97

41   29-Sep-2019, Sun

मेहनत म्हणजे कष्ट, श्रम याचबरोबर मजुरी, कामधंदा असेही अर्थ शब्दकोशात दिले आहेत. असं असलं तरी खूप प्रयत्न, अभ्यास, रियाझ या अर्थानेही मेहनत हा शब्द वापरला जातो. ‘मेडिकलला प्रवेश मिळवायचा असेल तर फार मेहनत घ्यावी लागते’ किंवा ‘शास्त्रीय संगीतात नाव कमावण्यासाठी गाण्याची मेहनत लागते’, आदी वाक्यांमध्ये मेहनत हा शब्द खूप प्रयत्न किंवा अभ्यास या अर्थाने घेतला जातो.

या शब्दाचा उगम मिहनत या अरबी शब्दातून झाला आहे, असे शब्दकोशात म्हटले आहे. परंतु काही तज्ज्ञांच्या मते, या शब्दाचा एक वेगळा अर्थ उलगडून दाखवण्यात आला आहे. हा शब्द मेह आणि नत या दोन संस्कृत शब्दांपासून तयार झाला आहे. मेह म्हणजे लघवी करणे, मूत्रनिदान असे अर्थ गीर्वाण लघुकोशात आहेत. नत म्हणजे वाकलेला. जिच्यापुढे मेह रोग नत होतो म्हणजेच ज्याच्यामुळे मेह रोगावर विजय मिळवता येतो ती गोष्ट म्हणजे मेहनत. व्यायामामुळे, कष्टामुळे घाम भरपूर येतो आणि मूत्राचे प्रमाण घटते. म्हणून व्यायाम, कष्ट यांसाठी मेहनत शब्द वापरला जातो, असे या तज्ज्ञांचा सिद्धांत सांगतो. ज्या व्याधीत मेहाचे म्हणजेच लघवीचे प्रमाण भरपूर वाढते त्याला प्रमेह म्हणतात. मधुमेह म्हणजे डायबिटिस. या व्याधीत मूत्राचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढलेले असते. आयुर्वेदातील प्रमेह म्हणजेच मधुमेह. मधुमेहात रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढलेले असते आणि मूत्रातही शर्करा असते. जे लोक फारसे कष्ट करत नाहीत, श्रम टाळतात अथवा ज्यांचा व्यवसाय बैठा आहे अशा लोकांना मधुमेह होण्याची दाट शक्यता असते. प्रमेहावर विजय मिळण्यासाठी शारीरिक कष्ट करणे आवश्यक असते. म्हणूनच पूर्वीच्या काळी अशा रुग्णांना व्यवसाय बदलण्याचा सल्ला दिला जाई. त्या दृष्टीने गुरे वळणे, शेतीत राबणे अशी कामे योग्य. चालण्यासारखा उत्तम व्यायाम नाही.

‘चराति चरतो भग:’ म्हणजे चालणाऱ्याचे भाग्य उजळते असे एक सुभाषित आहे. हल्ली अनेकांच्या कामाचे  कामाचे स्वरूप बैठे असते. या व्यक्तींना रक्तदाब, स्थौल्य आणि मधुमेह या व्याधींचा त्रास होऊ नये म्हणून व्यायाम किंवा शारीरिक श्रम अर्थात मेहनत करणे गरजेचे असते. असो मेहनत या शब्दाचा अर्थ शोधताना बरीच मेहनत करून झाली आहे!

गट क सेवा मुख्य परीक्षा सराव प्रश्न

mpsc-group c main exam-preparation-marathi passage

60   29-Sep-2019, Sun

गट क सेवा मुख्य परीक्षेचा संयुक्त पेपर म्हणजेच पेपर एक ६ तारखेला होत आहे. या पेपरमधील मराठी भाषेच्या उताऱ्यावरील प्रश्नांच्या सरावासाठी या लेखामध्ये उतारा आणि प्रश्न देण्यात येत आहेत.

सर्वच सजीव जगाच्या आरंभी सध्या आहेत तसे परमेश्वराने आपल्या अलौकिक सामर्थ्यांने उत्पन्न केले असावेत अशी विचारसरणी अनेक धर्मात प्रकट केली असली, तरी त्याबाबत वैज्ञानिक संशोधन शक्य नसल्याने वैज्ञानिक विवेचनात त्याला महत्त्व किंवा स्थान राहू शकत नाही. याबाबत चार्ल्स डार्वनि यांचे कार्य नमूद करण्यासारखे आहे. विद्यमान जीवोत्पत्ती परमेश्वराने केली नसून सर्व सजीव जैव क्रमविकासाने अवतरले आहेत, या त्यांच्या विधानाविरोधात धर्ममरतडांकडून त्यांना विरोध तर झालाच, शिवाय त्यांचा छळही झाला; पण शेवटी डार्वनि यांचीच विचारसरणी ग्राह्य ठरली.

अवकाशातून एखाद्या उल्केद्वारे प्रजोत्पादक सूक्ष्म कोशिका किंवा तत्सम सजीवाची  एखादी स्थिर अवस्था प्रथम पृथ्वीवर आली असावी किंवा सूर्यप्रकाशाच्या दाबाने आणली गेली असावी व त्यापासून पुढे जीवनिर्मिती झाली असावी, अशी एक विचारसरणी १९०३ मध्ये एस. अरहेनियस यांनी मांडली होती. ती खरी मानली, तर सजीवाला उत्पत्ती नसून इतर काही द्रव्यांप्रमाणे तो चिरकालिक आहे असे मानणे भाग आहे. किरणोत्सर्गी (भेदक कण किंवा किरण बाहेर टाकणाऱ्या) मूलद्रव्यांची उत्पत्ती पाच ते बारा अब्ज वर्षांपूर्वी झाली असून ती सर्वकाल अस्तित्वात नव्हती ही गोष्ट जर खरी असेल, तर सजीव सर्वकाल होते यावर विश्वास बसणे कठीण आहे. बाह्य अवकाशात एका ग्रहावरून दुसऱ्यावर लाखो किलोमीटरांचा प्रवास करून जाण्यास लागणारा काळ व त्यानंतर शेवटी पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करणे यांमध्ये असणारे धोके यांचा विचार केल्यास ज्ञात सजीवांपकी कोणालाही ते शक्य झाले असण्याचा संभव नाही; त्या प्रक्रियेत तो सजीव नाश पावणेच अधिक शक्य आहे, म्हणून अरहेनियस यांची उपपत्ती स्वीकारण्यात आलेली नाही. तिसरी एक विचारसरणी अशी आहे की, पूर्वी अस्तित्वात असलेल्या अकार्बनी (नििरद्रिय) द्रव्यांपासून पहिला सजीव आकस्मिकरीत्या (यदृच्छया) बनला असावा. अर्थात पुढे काही काळ त्याला आसमंतातील अकार्बनी पदार्थावरच पोषण करावे लागून त्याची वाढ झाली असली पाहिजे हे क्रमप्राप्त आहे. पृथ्वीच्या निर्मितीपासून पाच अब्ज वर्षांमध्ये अकार्बनी संयुगापासून एका झटक्यात कोशिकेची निर्मिती होणे असंभवनीय वाटते, कारण अत्यंत साध्या सूक्ष्मजंतूचेदेखील संघटन अत्यंत जटिल असते.

एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी टी. एच. हक्स्ली आणि जॉन टिंडल यांनी अकार्बनी पदार्थापासून जीवोत्पत्ती शक्य आहे असे मत व्यक्त केले होते, तथापि त्याच्या तपशिलाबाबत त्यांच्या कल्पना स्पष्ट नव्हत्या. जीवोत्पत्तीचा उलगडा होण्यास नवीन जीवरसायनशास्त्राची मदत होऊ शकेल, हे विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस सर एफ. गोलँड हॉफकिन्स यांनी दाखविले. त्यानंतर ज्यांनी या समस्येसंबंधी आपली  विचारसरणी पुढे मांडली त्यांमध्ये रशियन शास्त्रज्ञ ए. आय. ओपॅरिन आणि ब्रिटिश शास्त्रज्ञ जे. बी. एस. हॉल्डेन यांचा उल्लेख करता येईल. या दोघांचे म्हणणे असे की, सजीवांनीच उत्पन्न केलेल्या नव्या परिस्थितीमुळे पहिल्या सजीवाच्या वेळेची परिस्थिती नाहीशी झाली व त्यामुळे कार्बनी (सेंद्रिय, जैव) पदार्थापासून सजीवांची उत्पत्ती होणे आता अशक्य आहे.

 

प्रश्न १ – उताऱ्यातील पहिल्या विधानातून पुढीलपकी कोणता/ ते निष्कर्ष काढता येतील?

अ. वैज्ञानिक विवेचन हे संशोधनाच्या आधारावर केले जाते.

ब. परमेश्वराच्या अलौकिक सामर्थ्यांबाबत वैज्ञानिक संशोधन शक्य नाही.

क. सजीवांच्या उत्पत्तीबाबतच्या धार्मिक विचारसारणीचे वैज्ञानिक संशोधन आवश्यक आहे.

पर्यायी उत्तरे

१)  अ आणि ब    २) अ, ब आणि क

३) केवळ अ        ४) केवळ क

 

प्रश्न २ – सजीवांच्या उत्पत्तीबाबत सुष्पष्ट विचारसारणी किंवा सिद्धांत पुढीलपकी कोणी मांडले आहेत असे गृहीत धरता येणार नाही?

अ.      ए.आय.ओपॅरीन

ब.      एफ गोलँड हॉफकिन्स

क.      एस अ-हेनिअस

ड.      जॉन टींडल

पर्यायी उत्तरे

१) अ आणि ब       २) ब आणि क

३) अ आणि क      ४) ब आणि ड

 

प्रश्न ३ – सजीवांच्या उत्पतीबाबत संकल्पना मांडणाऱ्यांचा योग्य कालानुक्रम कोणता?

अ.      धार्मिक विचारसरणी

ब.      अऱ्हेनिअस

क.      हक्सली

ड.      डार्बनि

पर्यायी उत्तरे

१) अ, ब, क, ड     २) अ, ड, ब, क

३) अ, क, ड, ब     ४) अ, क, ब, ड

 

प्रश्न ४ – उत्पत्ती पुढीलपकी कोणत्या घटकांपासून झाल्याची चर्चा उताऱ्यामध्ये करण्यात आलेली नाही?

१)  परमेश्वराचे सामथ्र्य

२) अकार्बनी पदार्थ

३) जैविक रसायने

४) कार्बनी पदार्थ

 

प्रश्न ५ –  सजीवांच्या उत्पत्तीबाबत पुढीलपकी कोणती कल्पना नि:संदिग्ध आहे?

१)      सजीवांचा क्रमिक विकास

२)     अकार्बनी पदार्थापासून जीवोत्पत्ती

३)      आकस्मिक उत्पत्ती

४) सजीवांचे चिरकालिकत्व

 

उत्तरे

प्रश्न क्र.१. – योग्य पर्याय क्रमांक (१)

प्रश्न क्र.२. – योग्य पर्याय क्रमांक (४)

प्रश्न क्र.३. – योग्य पर्याय क्रमांक (२)

प्रश्न क्र.४. – योग्य पर्याय क्रमांक (३)

प्रश्न क्र.५. – योग्य पर्याय क्रमांक (१)

गट ‘क’ सेवा मुख्य परीक्षा  मराठी आणि इंग्रजी प्रश्नविश्लेषण

Mpsc-CLASS 3-exam-preparation-akp-

991   11-Sep-2019, Wed

लिपिक टंकलेखक, कर सहायक आणि दुय्यम निरीक्षक राज्य उत्पादन शुल्क या पदांसाठी गट ‘क’ सेवा मुख्य परीक्षा संयुक्त आणि पदनिहाय पेपर अशा पद्धतीने पहिली परीक्षा मागील वर्षी झाली. या पॅटर्नमध्ये पेपर क्र. १ हा संयुक्त पेपर असतो आणि पेपर क्र. २ हा प्रत्येक पदासाठी वेगळा घेण्यात येतो. संयुक्त पेपरमध्ये मराठी व इंग्रजी हे घटकविषय समाविष्ट आहेत. सन  २०१८च्या पेपरचे विश्लेषण या लेखामध्ये करण्यात येत आहे.

मराठी भाषेसाठी ६० गुणांसाठी ६० प्रश्न तर इंग्रजी भाषेसाठी ४० गुणांसाठी ४० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. दोन्ही भाषांमध्ये उताऱ्यावरील प्रश्नांची संख्या आहे प्रत्येकी पाच. यापुढील परीक्षांमध्ये अशीच रचना असणे अपेक्षित आहे. या पेपरसाठी २५%  नकारात्मक गुणपद्धती लागू आहे. हे पाहता सर्वच्या सर्व प्रश्न सोडविण्याचा अट्टहास करून चालणार नाही. ८५ ते ९० प्रश्न सोडविण्याचे उद्दिष्ट ठरवून पेपर सोडविणे व्यवहार्य ठरेल. या सगळ्याचा विचार केला तर मराठीवर भर देऊन तयारी केल्यास चांगल्या गुणांची अपेक्षा करता येईल.

व्याकरणावरील प्रश्न

दोन्ही भाषांमधील व्याकरणावरील प्रश्नांमध्ये बहुविधानी प्रश्नांचे प्रमाण बरेच जास्त आहे.   प्रत्येक प्रकारच्या नियमावर किमान एक तरी प्रश्न विचारण्यात आलेला आहे.

  • दोन्ही भाषांमधील व्याकरणावरील प्रश्न हे उदाहरणे देऊन आणि प्रत्यक्ष( direct / straight forward) दोन्ही पद्धतींनी विचारण्यात आले आहेत. त्यामुळे नियमांची नेमकी माहिती असणे आणि त्यांचा वापर करता येणे दोन्ही गोष्टी आवश्यक आहेत.
  • इंग्रजी शब्द रचना, स्पेलिंग, शब्दांचे प्रकार यांवर सरळ व विश्लेषणात्मक अशा दोन्ही प्रकारे प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. रेन अँड मार्टिन किंवा कोणत्याही इंग्रजी व्याकरणाच्या प्रमाणित संदर्भग्रंथाचा वापर करावा.
  • इंग्रजी वाक्यरचनेचे प्रकार व त्याचे नियम बारकाईने समजून घेणे आवश्यक आहे. [प्रयोग, काळ आणि तुलनांचे स्तर (Degrees of Comparison)]. या घटकाचा अभ्यास कसा करावा, यासाठी सिव्हिल्स महाराष्ट्र-राज्य लोकसेवा आयोग परीक्षा माहिती कोश हे पुस्तक उपयोगी ठरेल.
  • मराठीच्या प्रश्नांमध्ये व्याकरणाचे प्रत्यक्ष नियम विचारण्यापेक्षा नियमांचे उपयोजन करून उदाहरणे सोडविण्याच्या प्रश्नांचा समावेश जास्त आहे. त्यामुळे अर्थ समजून घेऊन नियमांचा वापर करण्याचा सराव आवश्यक आहे. यासाठी के सागर प्रकाशनचे डॉ. लीला गोविलकर यांचे मराठी व्याकरणाचे पुस्तक वापरावे.
  • म्हणी आणि वाक्प्रचार यांवरील प्रश्नांची तयारी जास्तीत जास्त सराव करूनच होऊ शकणार आहे, हे लक्षात घ्यावे.
  • समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्द, वाक्प्रचार व म्हणी यांबाबतचे प्रश्न सोडविण्यासाठी रोजचे इंग्रजी वाचन व त्याचे आकलन याचा सराव आवश्यक आहे. वाक्प्रचार, म्हणी व अनेक शब्दांसाठी एका शब्दाचे उपयोजन यांची तयारी कशी करावी यासाठीही सिव्हिल्स महाराष्ट्र वाचावे.ल्ल शब्दांचे अर्थ आणि मूलभूत व्याकरण नियम यांची सांगड घालणारे प्रश्नही विश्लेषणात्मक प्रश्नांमध्ये समाविष्ट आहेत.
  • दोन्ही भाषांमधील शब्दसंग्रह, वाक्प्रचार व म्हणी यांचा संग्रह वारंवार वाचत राहणे आणि शक्य असेल तर रोजच्या रोज ठरावीक वेळी अवांतर वाचन करणे हा या घटकाच्या तयारीचा गाभा आहे.
  • उताऱ्यावरील प्रश्नांच्या विश्लेषणातून लक्षात येते की चर्चाविषय नीट समजून घेतला तर सगळेच प्रश्न आत्मविश्वासाने सोडविता येतात. त्यामुळे उतारा
  • घाई न करता शांतपणे व समजून घेत वाचला तर प्रश्नांचे उत्तर नेमके कुठे शोधायचे ते लगेच लक्षात येईल.

यासाठी दोन्ही उताऱ्यांना मिळून किमान १० ते १२ मिनिटे दिलीत तर १० पकी ८ गुण तर नक्कीच मिळवता येतील.मराठी आणि इंग्रजी या भाषांचे व्याकरण ढोबळ नियमांच्या समान रचनेमध्ये दर्शवता येत असले तरी त्यांच्यामध्ये मूलभूत फरक आहे. किंबहुना प्रत्येक भाषेची शब्दयोजना, वाक्यरचना इत्यादी बाबी इतरांपेक्षा वेगळ्याच असतात. हा मुद्दा लक्षात घेऊन दोन्ही भाषांच्या अभ्यासासाठी स्वतंत्र पण समांतर अशी योजना करता आल्यास कमी वेळेत चांगली तयारी होते. भाषेचा अर्थ व व्याकरणाचे नियम समजून घेणे आणि त्यांच्या वापराचा सराव करणे ही फक्त या परीक्षेतील यशाचीच नव्हे तर भाषेवर मजबूत पकड निर्माण करायची गुरुकिल्ली आहे.

मराठी वाङ्मय पेपर- २

marathi-literature-paper-2/articleshow/66256088.cms

6011   22-Apr-2019, Mon

मराठी वाङ्मय या वैकल्पिकविषयाच्या पेपर - २ बद्दलचे विश्लेषणआपण या लेखात पाहणार आहोत. मराठी वाङ्मयाचा पेपर २ म्हणजे आपली साहित्याबद्दलची जाण समर्पकपणे शब्दात उतरवणे होय. अभ्यासक्रमाला असलेली गद्य व पद्य यांच्या वारंवार वाचनातून आपल्याला नेमके काय गवसले याचा ????? या पेपरमध्ये केला जातो. २०१८ च्या पेपरमध्ये २०१७ च्या तुलनेत स्वरूपामध्ये कोणताही बदल केलेला नाही. गुणांची विभागणीही २०१७ प्रमाणेच आहे. सर्वप्रथम आपण आयोगाद्वारे केलेल्या सर्वसाधारण सूचना पाहूयात- 
- प्रश्नपत्रिकेत ८ प्रश्न दोन विभागात समान विभाजित केलेले आहेत. 
- ८ पैकी ५ प्रश्न सोडविणे अपेक्षित आहे. 
- प्र. क्र. १ व ५ सोडविणे बंधनकारक आहेत. उरलेल्यांपैकी ३ प्रश्न सोडविताना प्रत्येक विभागातून १ प्रश्न सोडविणे आवश्यक आहे. 

रसास्वाद (१०० गुण – १० प्रश्न प्रत्येकी १० गुण) 

मराठी वाङमय पेपर २ चे वैशिष्ट्य म्हणजे रसास्वाद होय. शालेय जीवनात आपण संदर्भासहित स्पष्टीकरण हा घटक अभ्यासला होता. त्याचप्रमाणे ‘रसास्वद’ हा घटक असून यात दिलेल्या पद्य वा गद्याच्या ओळींमधून आपल्याला प्रतित होणारा अर्थ व लेखक वा कवीची भाषाशैली यांची वैशिष्ट्ये यांना शब्दरूप द्यायचे असते. रसास्वाद हा घटक खऱ्या अर्थाने विद्यार्थ्याच्या साहित्यविषयक जाणीवांना प्रकट करतो. पेपरमध्ये पहिलाच प्रश्न हा असल्यामुळे रसास्वादावरून एकंदर विद्यार्थ्यांची साहित्यविषयक जातकुळी बघितली जाते असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. 
SECTION – A 
आपण प्रत्येक विभागातील विचारलेले प्रश्न हे अभ्यासक्रमाला असणाऱ्या पुस्तकांच्या आधारे बघणार आहोत. 
स्मृतिस्थळ (२५ गुण) 
महानुभाव पंथाचे तत्वज्ञान यात दिलेले असून यावर एक रसास्वाद १० गुणांसाठी तसेच तत्कालीन राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचे साधार वर्णन १५ गुणांसाठी विचारलेले आहे. 
- शेतकऱ्याचा असूड (२५ गुण) - १) रसास्वाद - १० गुण 
२) शेतकऱ्यांच्या अवमत स्थितीचे वर्णन - १५ गुण 
- ब्राह्मणकन्या (२५ गुण) - १) वैजनाथस्मृतिवर रसास्वद – १० गुण 
२) ‘मानवी प्रेरणा, पुरुषसत्ताक समाजव्यवस्था व स्त्रीचे निवड स्वातंत्र्य या विषयीची ठाम भूमिका केतकरांच्या ‘ब्राह्मणकन्या’ या कादंबरीत गृहित धरलेली दिसते’ (१५ गुण) या विधानाचा विचार करताना ‘???? निवडीच स्वातंत्र्य नाही’ हे लक्षात घ्याव. 
- साष्टांग नमस्कार (२५ गुण) – १) रसास्वाद – १० गुण 
२) मानवी स्वभावातील विसंगती नादिष्टपणा व छांदिष्टपणा यांचे दर्शन कसे घडविले साधार स्पष्ट करा. यासाठी या पुस्तकाची प्रस्तावना व पात्रांचा सुक्ष्मातिसूक्ष्म अभ्यास उपकारक ठरेल. 
- आठवणींचे पक्षी (३० गुण) - १) रसास्वाद – १० गुण 
२) आठवणींचे पक्षी यातील जीवनानुभव सामान्यपासून तत्त्व????? करणाऱ्यांपर्यंत सर्वांना अंर्तमुख करणारे आहेत. चर्चा करा – २० गुण यासाठी प्रल्हादचे अनुभव व जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन यांची उदाहरणे घेवून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. 
- एकेकपान गळावया (१५ गुण) ‘कादंबरीची कल्पना स्त्री-पुरुष नाते-संबंधांभोवतीच फिरते.’ असे विधान स्पष्ट करताना ही कादंवरी नसून ती लघूकादंबरी आहे हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. 
- जन हे वोळतु जेथे (१५ गुण) ‘बिशू’च्या माध्यमातून व्यक्तिमत्त्व विकास स्पष्ट करताना ‘क्षिप्रा’ व ‘सरहद’ यांचाही विचार तिथे असणे क्रमप्राप्त ठरते. 
- जेव्हा मी जात चोरली होती (२० गुण) – बागूल हे दलित जीवनाचे प्रभावी भाष्यकार आहे याची चिकित्सा करणे. यासाठी कथांतील दलित संकल्पना व संवेदना जाणून त्यांची उदाहरणे घेवून लिहिणे. 
- ????? (२० गुण) – ‘लेखनातील जीवनानुभव मर्यादित स्वरुपाचे आहेत’ यावर भाष्य करताना लेखकाची मर्यादा व समीक्षकाचे पूर्वानुग्रह लक्षात घेवून उत्तर लिहावे. 

SECTION – B 
- पैजन (३० गुण) : १) रसास्वाद ‘सुंदरा मनामधि भरली...’ 
२) प्रस्तावनेची सुरुवात असणारे विधान शाहीरी वाङ्मयाला ‘मराठी काव्याची ?????’ यावर प्रश्न विचारला आहे. संतसाहित्य, महानुभव हे शाहीरी काव्याआधी अस्तित्वात आहेत हे लक्षात घेवून उत्तर लिहावे. 
- दमयंती स्वयंवर (२५ गुण) : १) रसास्वाद ‘प्रकट तिजपुढारी जाहला...’ 
२) रघुनाथपंडितांच्या काव्यागुण हा सरळ-सरळ प्रश्न आहे. 
- विशाखा (३० गुण) : १) रसास्वाद – ‘परी भव्य ते तेज पाहून पुजून...’ 
२) विशाखाचा आशय यावर विधान दिलेले आहे. त्यात अन्याय, जुलूम, विषमता यांच्याविरुद्धचा ‘आक्रोश’ असे म्हणताना एक बाब लक्षात घेतली पाहिजे की आक्रोशाकरीता कविता नसते. 
- जाहिरनामा (२५ गुण) : १) रसास्वाद – ‘संपलाच नाही भाकरीचा मार्ग’ 
२) ‘श्रमिकांच्या जीवनानुभवांचे विविध पदर जाहीरनामा उलगडून दाखवते’ असे म्हणताना जानकी आक्का सारखे संदर्भ घेवून लिहिणे. 
- संध्याकाळच्या कविता (२५ गुण) : १) रसास्वाद ‘नको मोजू माझ्या...’ 
२) ग्रेसची प्रतिमासृष्टी – प्रतिमासृष्टी सर्व कवितासंग्रहांची करूनच ठेवावी दरवर्षी असे प्रश्न विचारले जातात. 
- नामदेवाची अभंगवाणी (१५ गुण) ‘अंतर्मुखता, आत्मपरता आणि जिव्हाळा हा नामदेवांच्या कवितेचा गाभा आहे’ हे या विधानाची चर्चा करताना विधानातील मुख्य शब्दांना अनुसरून उदाहरणे देवून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. 
- बालकवींची कविता (१५ गुण) : ‘एक निसर्गकवी’ म्हणून बालकवींच्या काव्याविष्काराचा परामर्श घेताना त्यातील प्रेमभाव, रंगाची आसक्ती इ. चा विचार महत्त्वपूर्ण ठरतो. 
- या सत्तेत जीव रमत नाही (१५ गुण) : सामाजिकतेच्या पलिकडे जावून मानवी अस्तित्वाचा शोध घेणारी नामदेव ढसाळ यांची कविता मानवी??? अस्तित्वाचे जे-जे सूक्ष्मतम भाव ???? त्याचे वर्णन इथे अपेक्षित आहे. 
- ‘मृद‌्गंध (२० गुण) : संध्याकाळच्या कवितेवरही प्रतिमासृष्टी हा प्रश्न आला आहे. त्यामुले वर सांगितल्याप्रमाणे असे प्रश्न आधीपासूनच तयार असलेले फायदेशीर ठरतात. 

अशाप्रकारे प्रश्न या पेपरमध्ये विचारलेले आहेत. ज्या अभ्यासक्रमातील पुस्तकांवर प्रश्न विचारलेले नाहीत त्यावर येत्या काळात प्रश्न विचारण्याची शक्यता अधिक असते उदा. ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ तसे आयोगाने सर्व घटक समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. DrSushils Spotlight या YouTbue व टेलिग्राम चॅनेलवर मराठी चालूघडामोडी व इतर स्पर्धापरीक्षात्मक घडामोडींसाठी आपण भेट देवू शकता. यूपीएससीच्या यशात मोलाची भूमिका बजावणाऱ्या वैकल्पिक विषयांना योग्य प्रकारे हाताळणे ही काळाची गरज आहे हे सदैव लक्षात असू द्या. 

मराठी वाङ्मय

marathi-literature/articleshow/66232161.cms

677   22-Apr-2019, Mon

या लेखात आपण वैक‌ल्पिक विषय ‘मराठी वाङ्मय’ या पेपर I २०१८चे विश्लेषण पाहणार आहोत. मुख्य परीक्षेस ५०० गुणांसाठी वैकल्पिक विषयाचे दोन पेपर असतात. हे दोन्ही पेपर प्रत्येकी २५० गुणांसाठी असतात. ‘मराठी वाङ्मय’ या वैक‌ल्पिक विषयाचे २०१८चे पेपर पाहता काही महत्त्वाच्या नोंदी खालीलप्रमाणे आहेत. 

- पेपरच्या स्वरूपामध्ये २०१७च्या तुलनेत कोणताही बदल केलेला नाही. 
- प्रश्न विचारण्याची पद्धती पाहिल्यास प्रश्नात नेमकेपणा दिसतो. उदा. श्रेष्ठ कवी म्हणून अरुण कोलटकर यांची योग्यता सप्रमाण सिद्ध करा. 
- २०१८च्या मुख्य परीक्षेचा विचार करता नेमकेपणाचे प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती स्पष्ट दिसून येते. ‘जीएस’च्या पेपरमध्ये आपण हे पाहिलेले आहे. तेच वैक‌ल्पिक विषयांच्या पेपरमध्येही आपण अनुभवू शकतो. 
- Facts - तथ्य आपणास यथायोग्य पद्धतीने नोंदवता येणे येथे अपेक्षित आहे. उदा. ‘आधुनिक कविपंचक’ असे कोणाला उद्देशून म्हटले गेले आहे? का? 
- यूपीएससीत वैक‌ल्पिक विषयांचे महत्त्व जाणून, त्यासाठी अधिकाधिक श्रम घेऊन त्यातील सूक्ष्मातिसूक्ष्म घटकांचा अभ्यास करणे अपेक्षित आहे. 


मराठी वाङ्मय पेपर I स्वरूप 
एकूण गुण २५० 
वेळ ३ तास 
एकूण प्रश्न १) ८ प्रश्न प्रत्येकी ५० गुण (प्रत्येक प्रश्नात उपप्रश्न) 
२) या ८ प्रश्नांपैकी ५ प्रश्न सोडविणे आवश्यक 
३) प्रश्न क्र. १ व प्रश्न क्र. ५ सोडविणे बंधनकारक 
४) Section A व Section B मधील प्रश्न १ व ५ सोडून तीन प्रश्न सोडविणे. या तीन प्रश्नांपैकी किमान १ प्रश्न दोन्ही Section म्हणून अपेक्षित आहे. 

पेपरच्या स्वरूपावरून एक बाब स्पष्ट होते की, ‘जीएस’मध्ये दिलेले सर्व प्रश्न सोडविणे बंधनकारक आहेत. परंतु, वैक‌ल्पिक विषयाच्या पेपरमध्ये आपणास जास्तीचे प्रश्न देऊन आपल्या सोयीनुसार व आयोगाच्या सूचनांना अनुसरून प्रश्न निवडण्याची मुभा आहे. 

Section A 

Section A चा विचार करता खालील बाबी ‌आढळून येतात. 

- प्रश्नांचे स्वरूप पाहता त्याच त्या आशयाचे प्रश्न आयोगाने विचारलेले आहेत. अभ्यासक्रमाच्या घटकांचा विचार करता भाषा व भाषेची लक्षणे, लोकवाङ्मय, मराठी व्याकरण या तिघांचा विचार करता सर्वाधिक प्रश्न हे ‘भाषा’ या विषयावर विचारलेले आहेत. 

I) भाषा व भाषेची लक्षणे : (१३५ गुण) 

या घटकावर प्रश्न क्र. १ ते ४ यांचा विचार करता एकूण ९ प्रश्न विचारलेले आहेत. प्रश्न क्र. १ हा बंधनकारक असून त्यातील ५ प्रश्नांपैकी ३ प्रश्न हे भाषेवर विचारलेले आहेत. अभ्यासक्रमातील घटकांचा विचार करता खालील उपघटकांवर प्रश्न विचारलेले आहेत. 

I) प्रमाणभाषा व बोली : 
१) प्रमाणभाषा व बोली यातील संबंध 
२) डांगी बोली प्रमुख वैशिष्ट्ये 
३) वऱ्हाडी बोली शब्दसंग्रह स्वरूप वैशिष्ट्ये 

II) भाषा व भाषेची लक्षणे 
१) भाषेची लक्षणे 
२) सोस्यूर याचे भाषाविषयक दृष्टिकोन (२०१७मध्ये सोस्यूर व चॉम्स्कीवर प्रश्न) 
३) व्यावहारिक भाषा व काव्य भाषा 
४) स्तरभेदांनुसार होणारे भाषिक परिवर्तन 

III) मराठी भाषेवरील प्रभाव 
१) तेराव्या शतकातील मराठीचे वेगळेपण 
२) सतराव्या शतकातील मराठी भाषा 

वरील घटकांचा विचार करता २०१७मध्ये ‘अहिराणी’ बोली विचारली, तर २०१८ मध्ये ‘डांगी’ व ‘वऱ्हाडी’ बोली विचारली आहे. सोस्यूरचा प्रश्न २०१७ व २०१८मध्ये विचारला गेला. भाषेची लक्षणे तेरावे शतक, १७वे शतक यातील मराठी, यावर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती नियमितपणे गतवर्षीच्या प्रश्नांच्या आधारे आपण पाहू शकतो. 

II) लोकवाङ्मय (२५ गुण) 
लोकवाङ्मय २०१८मध्ये जरा दुर्लक्षित राहिले, असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. ‘लोककथा प्रकार’ व ‘सर्वसामान्य मराठी नाटक आणि लोकनाट्य’ यावर प्रश्न विचारलेले आहेत. 

III) मराठी व्याकरण (४० गुण) 
१) उभयान्वयी प्रत्यये व शब्दयोगी अव्यय फरक 
२) कर्तरी, कर्मणी भावे प्रयोगाचे उपप्रकार ३) विभक्ती I असे तीन प्रश्न आपण पाहू शकतो. २०१७च्या तुलनेत व्याकरणावर अधिक भर दिसून येतो. 

Section B 

यात Specific व Facts विचारण्याचे प्रमाण अधिक आहे. जर सटीक व सप्रमाण अभ्यास असेल, तर यातील प्रश्नांची उत्तरे लिहिता येतात. 

- साहित्यिक (७० गुण) : आधुनिक कविपंचक, भालचंद्र नेमाडे, नाटककार खाडिलकर व अरुण कोलटकर यावर प्रश्न विचारले आहेत. 
- महानुभाव (१० गुण) : महंदबेचे काव्य म्हणजेच धवडे यावर प्रश्न 
- संतसाहित्य (२५ गुण) : संत एकनाथ व संत कवयित्री यावर प्रश्न. 
- साहित्य समीक्षा (३० गुण) : आस्वादक समीक्षा (२०१७ स्त्री वादी समीक्षा) साहित्य समीक्षेची कार्ये 
- आधुनिक (४० गुण) मराठी कवितेवर स्त्री वादाचा प्रभाव व साहित्य, समाज आणि संस्कृती परस्परसंबंध, दलित कथा व ग्रामीण कथा 
- बखर साहित्य (गुण) : बखर साहित्य इतिहास की कल्पित 
* पंडिती काव्य (१० गुण) : तैसी आर्या मयूरपंताची 

Section B चा विचार करता एक बाब स्पष्ट होते ती म्हणजे वरील घटकांबाबतचे तथ्य (Facts) आपल्याला योग्यरित्या लिहिता येणे अपेक्षित आहे. त्यासाठी पुन्हा पुन्हा वाचन व नियमित लिखाण करणे अपेक्षित आहे. मराठी वाङ्मय हा एक महत्त्वपूर्ण वैकल्पिक विषय म्हणून यूपीएससीच्या इतिहासात स्वत:चे अस्तित्व टिकवून आहे. या पेपरची PDF व मराठी संबंधी इतर घडामोडींकरिता Drsushils spothight या Youtube व टेलिग्राम चॅनेलला भेट द्या. वर्तमानपत्राच्या शनिवार व रविवारच्या पुरवण्यांमधील साहित्यसंबंधी लेख तसेच २०१८च्या विविध दिवाळी अंकांचा मागोवा घेण्यास विसरू नये. चालू घडामोडींचा मोठा प्रभाव आपण या वैकल्पिक विषयावर पाहू शकतो. तसेच, गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिकाही मराठी वाङ्मयासाठी मार्गदर्शक ठरतात. तेव्हा या दोन्ही बाबींचा विचार सदैव करणे ही काळाची गरज आहे. 

शब्दबोध : लसूण

article-on-garlic-1877732/

725   18-Apr-2019, Thu

लसूण

कांदा आणि लसूण हे मराठी माणसाच्या जेवणातील दोन अविभाज्य घटक आहेत. लसणाचा ठेचा हा तर बहात्तर रोगांवर इलाज आहे. पुलंनी ‘माझे खाद्यजीवन’ या लेखात या लसणाच्या ठेच्याचे वर्णन करताना म्हटले आहे, ‘लसणाचा ठेचा ठेवलेल्या भांडय़ावरचे झाकण निघाले की ओसरीवर वासाची वर्दी गेली पाहिजे, की धुवा हात पाय’ अर्थात लसूण ही चवीलाच छान लागते असे नव्हे तर एक औषधी वनस्पतीही आहे. हृदयरोगासाठी तिचा प्रभावी उपयोग होऊ शकतो, असे वैद्य सांगतात. आता शब्दाच्या उत्पत्तीकडे जाऊ.

लसणामधे मधुर, आम्ल, लवण, कटू, तिक्त, कषाय या सहा रसांपकी फक्त लवण रस नसतो. खरं म्हणजे लवण रस कुठल्याच वनस्पतीत नसतो. आपण आहारात मिठाचा वापर करून लवण रस मिळवतो. मीठ म्हणजेच लवण. सर्वच प्राण्यांना मीठ आवश्यक असते. अगदी जंगलातील प्राण्यांनाही. मग शाकाहारी प्राणी रानातील ज्या जमिनीत क्षाराचे प्रमाण जास्त असते, अशा ठिकाणची माती चाटतात आणि लवण रस मिळवतात. अशा क्षारपड भागाला चाटण किंवा सॉल्ट लिक असे म्हणतात.

हत्ती, गवा, हरीण, सांबर अशा शाकाहारी प्राण्यांच्या चाटणाच्या जागा ठरलेल्या असतात. काही अभयारण्यात वन विभागातर्फे रानात ठिकठिकाणी मिठाचे ढीग रचलेले असतात ते याचसाठी. मांसाहारी प्राणी शाकाहारी प्राण्यांना मारून खातात तेव्हा त्यांना त्या प्राण्यांच्या शरीरातील क्षारही मिळतात. तर सहा रसांपकी एक रस कमी म्हणजे उणा म्हणून लसणाला संस्कृतमधे रसोन असे म्हणतात. (जसे एक उणा वीस म्हणजे एकोणावीस तसेच.). मराठीत येताना या ‘र’चा ‘ल’ झाला.

ते स्वाभाविकही असते. पाहा, लहान मुलं राम रामच्या ऐवजी लाम लाम असे बोबडे बोलतात. अर्थात याचा अर्थ आपण मराठी माणसे बोबडे बोलतो असा नाही. तर ‘र’ आणि ‘ल’ हे सवर्ण आहेत.  पाणिनीच्या लघुसिद्धांत कौमुदीच्या टीकेमधे ऋ ल्रृयोर्मिथा सावर्ण्य वाच्यम्। सूत्र आहे. म्हणजेच ऋ आणि ल्रृ हे सवर्ण आहेत. व्यवहारात ऋ आणि ल्रृचे शब्द फारसे आढळत नाहीत म्हणून र आणि ल हे सवर्ण मानले आहेत. संस्कृतमध्येदेखील रोम आणि लोम, रोहित आणि लोहित असे समानार्थी शब्द आहेत. अशा तऱ्हेने रसोनचा लसूण झाला. रसोन म्हणा किंवा लसूण म्हणा, पण आहारातून लसूण उणा करून चालणार नाही.

स्पर्धा परीक्षा मराठी व्याकरण - वर्णविचार

competition-examination-marathi-grammar-characters/article varn vichar

1542   08-Apr-2019, Mon

भाषा वाक्यांनी बनते, वाक्ये शब्दांनी बनतात आणि शब्द वर्णांनी बनतात. त्यामुळे व्याकरणाचे वर्णविचार, शब्दविचार आणि वाक्यविचार असे तीन घटक पडतात. या लेखामध्ये आपण वर्णविचार या घटकातील काही महत्त्वाचे मुद्दे पाहू. मागील लेखात लिहिल्याप्रमाणे व्याकरणाच्या संकल्पना, नियम किंवा व्याख्या व या संदर्भात विधाने यावर गुंतागुंतीचे प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. त्यामुळे व्याख्या समजून घेणे व लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. 

वाक्य, पद, शब्द, मूलध्वनी, वर्ण, अक्षर या संकल्पना समजून घेऊन व्याख्या लक्षात ठेवायला हव्यात. 
शासन निर्णय २००९नुसार वर्णमालेमध्ये ‘अ‍ॅ’ आणि ‘ऑ’ या स्वरांचा समावेश. यामुळे आधुनिक वर्णमालेमध्ये १४ स्वर आणि ५० वर्ण. 
‘क्ष्’ आणि ‘ज्ञ्’ ही विशेष संयुक्त व्यंजने, तर ‘क्ष’ आणि ‘ज्ञ’ ही जोडाक्षरे. 
वर्णमालेतील स्वर, स्वरादी व व्यंजने ही संकल्पना समजून घेऊन त्यांची व्याख्या व संपूर्ण वर्णमाला वर्गीकरणानुसार लक्षात ठेवणे. 
स्वरांचे प्रकार, व्यंजनांचे प्रकार, उच्चारस्थानांनुसार वर्गीकरण यांचे तक्ते करून ते लक्षात ठेवल्यास सोपे जाईल; कारण परीक्षेच्या दृष्टीने ही वर्गीकरणे अत्यंत महत्त्वाची आहेत. 
च्, छ्, ज्, झ् यांचे तालव्य आणि दन्ततालव्य उच्चार असलेले शब्द यावरही प्रश्न विचारला जाऊ शकतो. 
अकारविल्हे मांडणी लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. 
जोडाक्षरांचे प्रकार, उभी व आडवी जोडणी, स्वरांची उच्चारपद्धती हे सुद्धा महत्त्वाचे घटक आहेत. 
याचबरोबर व्याकरणाची व्याख्या, भाषेचे स्वरूप, देवनागरी लिपी याबाबत विधानांवर प्रश्न विचारला जाऊ शकतो.
आता २०१८च्या राज्यसेवा मुख्य परीक्षेतील एक प्रश्न पाहू या. 
पुढील विधाने वाचा 

a) वाक्य म्हणजे पूर्ण अर्थाचे बोलणे होय. b) वाक्यातील शब्दांना पद असे म्हणतात. 
c) वाक्य म्हणजे शब्दांची मांडणी होय. 

पर्यायी उत्तरे : 

1) a) व b) बरोबर, c) चूक 2) फक्त a) बरोबर, b) व c) चूक 
3) a), b) व c) बरोबर 4) ब) व c) बरोबर, a) चूक 

वरवर पाहता हे तिन्ही पर्याय बरोबर वाटू शकतात. आपण सर्व पर्याय तपासून पाहू. पर्याय a) वाक्य म्हणजे पूर्ण अर्थाचे बोलणे होय - हे बरोबरच आहे; कारण विचार पूर्ण अर्थाने व्यक्त होत असले तर त्यास वाक्य म्हणतात. b) वाक्यातील शब्दांना पद असे म्हणतात - वाक्य ही शब्दांची किंवा पदांची बनलेली असतात. त्यामुळे हे विधानही बरोबर आहे. c) वाक्य म्हणजे शब्दांची मांडणी होय - केवळ शब्दांची मांडणी करून वाक्य तयार होत नाही तर शब्दांची अर्थपूर्ण मांडणी करून वाक्य तयार होते, म्हणून पर्याय क्र. 1) a) व b) बरोबर, c) चूक हाच पर्याय योग्य आहे. 

संधी - महत्त्वाचे मुद्दे 
वर्णविचारातील संधी हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. 
संधी हा विषय संस्कृत व्याकरणातून मराठीत आल्यामुळे संधी झालेल्या शब्दाचा विग्रह व एकत्र येणारे वर्ण यामधील ऱ्हस्व - दीर्घ बारकाईने लक्षात ठेवावे लागतात. 
स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्गसंधी असे संधींचे मुख्य तीन प्रकार, त्यांचे उपप्रकार आणि मराठीचे विशेष संधी यांचा अभ्यास या घटकामध्ये आहे. 
संधींचे नियम लक्षात ठेवून त्यानुसार तयार होणारे शब्द लक्षात ठेवणे आणि उलट पद्धतीने प्रत्येक शब्द विचारात घेऊन तो कोणत्या संधिनियमाने तयार झाला असेल, याचा सराव करणे ही पद्धत जास्त उपयुक्त ठरेल. 
जास्तीत जास्त संधियुक्त शब्दांच्या विग्रहाचा सराव करणे आवश्यक आहे. 
मराठीचे विशेष संधियुक्त शब्द वगळता इतर सर्व संधियुक्त शब्द आणि त्यांच्या विग्रहातील शब्द मूळ संस्कृत असल्याने मराठीत तत्सम शब्द म्हणून गणले जातात हेही लक्षात घ्या. 
संधी घटकाचा अभ्यास उत्तमप्रकारे केला की ‘नियमानुसार शब्दलेखन’ या घटकाचाही बहुतांश अभ्यास होऊन जातो. अशा प्रकारे मुख्यत: वस्तुनिष्ठ माहितीवर आधारित वर्णविचार हा घटक तुम्हाला संपूर्ण गुण मिळवून देऊ शकतो. 

अभ्यासाची पद्धत 
कोणत्याही स्पर्धा परीक्षेसाठी मराठी व्याकरणाचा अभ्यास करताना, विशेषतः स्वयंअध्ययन करताना पुढील पद्धत वापरावी. सर्वप्रथम संदर्भपुस्तकातील एक प्रकरण वाचून संकल्पना समजून घ्यावी, महत्त्वाचे मुद्दे अधोरेखित करावेत, त्यांचे वहीत स्वत: टिपण काढावे, पुन्हा समजून घ्यावे आणि नंतर त्या प्रकरणावरील मागील परीक्षांमध्ये विचारलेले प्रश्न आणि काही सराव प्रश्न सोडवावेत. प्रश्न सोडवितानाच आपल्याला किती समजले आहे, याचा अंदाज येईल. त्यानुसार पुन्हा एकदा त्या दृष्टिकोनातून प्रकरणाचे पुनर्वाचन करावे. व्याकरण व शब्दसंग्रहाच्या संपूर्ण अभ्यासासाठी मो. रा. वाळंबे लिखित ’सुगम 
मराठी व्याकरण व लेखन’ हे पुस्तक उत्तम संदर्भ आहे. 

शब्दबोध : घट्टकुटी प्रभात न्याय

article-on-word-sense-1869399/

611   05-Apr-2019, Fri

संस्कृतमध्ये जे अनेक मजेशीर न्याय आहेत त्यातलाच एक म्हणजे घट्टकुटी प्रभात न्याय. हे नाव ऐकून ‘हे नेमके काय?’ असा प्रश्न अनेकांना पडेल. हा फार जुना आणि संस्कृत साहित्यातील न्याय आहे.

घट्ट म्हणजे जकात. कुटी म्हणजे झोपडी. घट्टकुटी म्हणजे जकात नाका. प्रभात म्हणजे पहाट हे आपल्याला माहीतच आहे. सध्या अनेक शहरांतील जकात रद्द झाली आहे, पण काही वर्षांपूर्वी सर्व नगरांत आणि शहरांत प्रवेश करताना मालावर जकात द्यावी लागे. त्या वेळी ‘इतक्या लाखांची जकात चुकवलेला मालट्रक पकडला’ अशा तऱ्हेच्या बातम्या वर्तमानपत्रांत वाचायला मिळत. जकात चुकविण्याची प्रवृत्ती त्यातून दिसून येई. पण गंमत म्हणजे ही प्रवृत्ती आजकालचीच नाही तर फार पुरातन आहे. कारण जकातीची परंपराही तितकीच जुनी आहे.

जकात चुकविण्यासाठी हल्ली जशा युक्त्या योजल्या जातात, तशाच पूर्वीही योजल्या जात.

पूर्वी व्यापारी आपला माल बैलगाडय़ांतून वाहून नेत. जकात नाका टाळण्यासाठी सहसा रात्री प्रवास करत, तेदेखील आडमार्गाने. पण कित्येकदा गंमत काय व्हायची की, आडमार्गाचा रस्ता चुकायचा. मग रात्रभर अंधारात भरपूर हिंडल्यावर पहाटेच्या प्रकाशात गाडी हमरस्त्याला लागायची आणि नेमका जकात नाकाच समोर दृष्टीस पडायचा. हाच तो घट्टकुटी प्रभात न्याय. मूळ उद्देश फसणे, असफल होणे हा या न्यायाचा अर्थ.


Top