current affairs, loksatta editorial-Arvind Inamdar Mumbai Police Force Retired Director General Of Police Akp 94

अरविंद इनामदार


91   11-Nov-2019, Mon

मुंबई पोलीस दलात आजही १९८३ च्या तुकडीचा बोलबाला आहे; तो या तुकडीतील अधिकाऱ्यांमुळे नव्हे, तर त्यावेळी नाशिक पोलीस अकादमीचे प्राचार्य असलेल्या अरविंद इनामदार यांच्यामुळे. पोलीस अकादमीत पोस्टिंग म्हणजे कमी महत्त्वाचे मानून बदली करून घेण्यासाठी आज तर चढाओढ लागते. पण इनामदार यांनी त्या काळात या अकादमीचे रूपडेच पालटून टाकले. लष्करी पद्धतीचे खडतर प्रशिक्षण उपनिरीक्षक म्हणून पोलीस दलात रुजू होणाऱ्यांना दिले. याचा परिणाम असा झाला की, ४०० जणांच्या तुकडीतील ७० जण नापास झाले. अकादमीच्या इतिहासात असे कधीच घडले नव्हते. या ७० जणांना पुन्हा सहा महिने खडतर प्रशिक्षणाला सामोरे जावे लागले. त्यातही पुन्हा काही जण नापास झाले. दोघा-तिघांना त्यांनी घरीच पाठवले. प्राचार्य इनामदार असेपर्यंत फक्त शिस्त आणि शिस्तच या अकादमीत होती. फक्त एवढेच नव्हे, तर अकादमीत मिळणाऱ्या जेवणाचा दर्जाही त्यांनी सुधारला आणि दरही कमी केले. अकादमीत मोठय़ा संख्येने आलेल्या ग्रामीण मुलांना जेवायचे कसे, बोलायचे कसे, कपडे कसे घालायचे, आदी धडे क्वचितच अकादमीत कधी मिळाले असावेत. त्यामुळेच १९८३ च्या तुकडीतील सारे अधिकारी इनामदार यांच्या अंत्यसंस्काराला उपस्थित होते. या काळात या भावी पोलिसांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी त्यांनी अनेक नामवंत वक्त्यांना, साहित्यिकांना पाचारण केले. त्यातून कविश्रेष्ठ कुसुमाग्रज यांच्याशी त्यांचा ऋणानुबंध जुळला तो कायमचा. इनामदार यांच्या साहित्यिक जाणिवेची चुणूकही तेव्हाच दिसली. संस्कृत श्लोकाविना त्यांचे भाषण पूर्णच होत नसे.

१९९३ मध्ये मुंबईत दंगलीने कहर गाठला होता, तेव्हा तत्कालीन आयुक्त श्रीकांत बापट यांनी इनामदारांना मुंबईत बोलावून घेतले. त्याआधी विक्रोळीतील गोदरेज कंपनीतील दत्ता सामंतप्रणीत संपाच्या वेळी इनामदार यांच्यातील कणखर पोलिसाची चुणूक दिसली होतीच. गुन्हे अन्वेषण विभागाचे पहिले सहआयुक्त होण्याचा मान इनामदार यांच्याकडेच जातो. दगडी चाळीत शस्त्रास्त्रे सापडल्यानंतर अरुण गवळीवर ‘टाडा’अंतर्गत कारवाई करण्याचे श्रेय इनामदारांकडेच जाते. मुंबईचे पोलीस आयुक्त होण्याचे त्यांचे स्वप्न काही पुरे होऊ शकले नाही. त्यांना नागपूरच्या पोलीस आयुक्तपदी नेमले गेले. राज्याचे ते पोलीस महासंचालक झाले खरे; परंतु १९९९ मध्ये युती सरकार पायउतार झाल्यावर सत्तेवर आलेल्या आघाडी सरकारातील उपमुख्यमंत्री छगन भुजबळ यांच्याशी त्यांचे पटले नाही. इनामदार यांची राज्याच्या पोलीस प्रमुखपदावरून पुण्यात विशेष पद निर्माण करून बदली केली गेली. आत्मसन्मान राखत इनामदार यांनी सेवेचे दीड वर्ष शिल्लक असतानाच स्वेच्छानिवृत्ती स्वीकारली. कुठल्याच राजकीय दबावाला न जुमानणाऱ्या इनामदार यांना त्यामुळेच अनेकदा बदल्यांना सामोरे जावे लागले. सेवानिवृत्तीनंतरही त्यांना केंद्र तसेच राज्य सरकारकडून बोलावणे आले; पण त्यांनी ते प्रस्ताव नाकारले. २००२ मध्ये उत्तर प्रदेशच्या राज्यपालांचे सुरक्षा सल्लागार हे पद त्यांनी स्वीकारले. पण ते अल्पमुदतीचे ठरले. पोलिसांच्या कल्याणासाठी त्यांनी केलेले काम स्पृहणीय होते. निवृत्तीनंतरही अरविंद इनामदार फाऊंडेशनच्या माध्यमातून ते शेवटपर्यंत पोलिसांच्या कल्याणासाठी झटत राहिले. दोन वर्षांपूर्वी पत्नीचे निधन झाल्यानंतर मात्र ते खचले. त्यातून ते बाहेर आलेच नाहीत आणि त्यांनीच अखेर, ‘राम राम देवा’ हा आपला नेहमीचा नमस्कार करीत निरोप घेतला.

current affairs, loksatta editorial-Emerging Technologies Cyber Physical World Abn 97

क्रांती आणि उत्क्रांती


22   11-Nov-2019, Mon

गेल्या काही लेखांकांत आपण उदयोन्मुख तंत्रज्ञांना (इमर्जिग टेक्नोलॉजिस्)बद्दल जाणून घेत आहोत. तशा प्रकारचे निरनिराळे संशोधन सध्या जगभरातील विविध प्रयोगशाळांत सुरू असून, प्रत्येकाचा आढावा घेणे इथे अशक्यच. परंतु अधिक माहितीसाठी ‘वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम’च्या संकेतस्थळावरील पुढील दुवा पाहावा : http://www3.weforum.org/docs/WEF_Top_10_Emerging_Technologies_2019_Report.pdf

आता इथून पुढे लेखमालेच्या तिसऱ्या सत्रात- आपण भविष्यातील जग, २०५० पर्यंत माणसाचे आयुष्य कसे बदलून गेलेले असेल, तेव्हाचे राहणीमान, आव्हाने व एकंदरीत परिवर्तनांबद्दल चर्चा करू. पुढील दोन-तीन दशकांत अत्यंत आमूलाग्र, रंजक व काही प्रमाणात घाबरवणाऱ्या शक्यता येऊ  घातल्या आहेत. उदाहरणार्थ, ह्य़ुमन ऑर्गन फॅक्टरी, जीनोमिक्समधून निर्माण झालेली ‘डेथ बाय चॉइस’ ही संकल्पना.. आणि त्याच्याउलट अन्नधान्य तुटवडा, त्यावर उपाय म्हणून प्रयोगशाळेत निर्मिलेले मांस/अन्न. वैद्यकीय संशोधन इतके पुढे जाईल, की एके दिवशी मनुष्याचे विविध अवयव प्रयोगशाळेत निर्माण होतील, पालकांमधील आनुवंशिक रोग नवजात बालकांमध्ये येण्याच्या आधीच जनुकीय तंत्रज्ञान वापरून टाळले जातील आणि शेवटी नैसर्गिक पद्धतीने मृत्यूवर मनुष्याने विजय संपादन केल्यावर वेळ येईल ‘स्वत:हून स्वत:चा मृत्यू ठरविण्याची’ संकल्पना.. डेथ बाय चॉइस! पण हे सारे घडेल ते पुढच्या २०-३० वर्षांनंतर. त्यामधून काही सामाजिक, सांस्कृतिक प्रश्नही निर्माण होतील. या साऱ्याची या लेखमालिकेच्या तिसऱ्या सत्रात चर्चा करू, पण थोडक्यात. (तर.. लेखमालिकेच्या शेवटच्या चौथ्या सत्रात आपल्या तरुण व बाल पिढीला पुढील अपरिहार्य अशा ऑटोमेशन, रोबोटिक्स नामक परिवर्तनास सामोरे जाण्यासाठी काय-काय उपाययोजना, तयारी, शिक्षण व बदल आतापासूनच अंगीकारावे लागतील, त्याबद्दल मुद्देसूद चर्चा करू.)

२०५० सालात शिरण्याआधी संक्षिप्त रूपात पुन्हा एकदा आपला पृथ्वीवरील एक सामान्य प्राणी ते सायबर-फिजिकल विश्व निर्माण करणारा जगज्जेता मनुष्यप्राणी इथवरचा थक्क करणारा प्रवास, थोडक्यात पाहू या. सर्वात आधी औद्योगिक क्रांती अर्थात- इंडस्ट्रियल रिव्होल्यूशन १.० ते ४.० (आयआर १.० ते ४.०) याचा आढावा घेऊ..

(अ) आयआर १.० (इ.स. १७८४) :

– मेकॅनिकल म्हणजे यांत्रिक शक्तीचा उगम. त्याआधी मानवाचा फक्त स्वत:चे व प्राण्यांचे शारीरिक बळ वापरण्याकडे भर होता.

– वाफेवरील इंजिन, जलशक्ती, कोळशातून ऊर्जा व त्यावर चालणारी उपकरणे निर्माण झाली.

– प्रवासाची नवीन साधने निर्माण होऊन जग एकमेकांच्या जवळ येऊ  लागले.

– फॅक्टरी, कारखाने इत्यादी सुरू झाले.

(ब) आयआर २.० (इ.स. १८७०) :

– या टप्प्यात इलेक्ट्रिकल म्हणजे विद्युतशक्तीचा उगम. त्याआधी मानवाचा फक्त यांत्रिक शक्ती आणि अर्थातच स्वत:चे व प्राण्यांचे शारीरिक बळ वापरण्याकडे भर होता.

– विजेवरील बल्ब, इलेक्ट्रिक मोटार, आदींची निर्मिती.

– कृत्रिम प्रकाश निर्माण करण्याच्या शोधामुळे माणसाचे राहणीमान आमूलाग्र बदलले.

– स्वयंचलित उपकरणांचा शोध, यंत्रे हाताळणे सोपे होऊ  लागले.

– विद्युत उपकरणांमुळे कारखान्यांची प्रचंड प्रमाणात उत्पादकता वाढीस लागून असेम्ब्ली लाइन इत्यादी सुरू झाले.

(क) आयआर ३.० (इ.स. १९६९) :

– इलेक्ट्रॉनिक शक्तीचा उगम. मूलभूत कण, अणू-रेणूवर मनुष्याचे नियंत्रण. तोवर मानवाचा विद्युत-यांत्रिक शक्ती आणि अर्थातच स्वत:चे व प्राण्यांचे शारीरिक बळ वापरण्याकडे भर होता.

– त्यातून मग संगणकाचा शोध व इतर इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे तयार होऊ लागली.

– टेलिकॉम म्हणजे दूरसंचार सेवा सुरू होऊन दूरस्थ माणसांशी बसल्या जागी बोलता येऊ  लागले.

– अवजड, शारीरिक कार्याचे स्वयंचलन (ऑटोमेशन) सुरू झाले.

– भौतिक जगाच्या जोडीला एका नवीन आभासी (व्हच्र्युल) विश्वाची मुहूर्तमेढ रचली गेली.

(ड) आयआर ४.० (सध्या) :

– संगणकीय शक्तीची अत्यंत झपाटय़ाने वाढ होऊन सर्वत्र डिजिटल तंत्रज्ञानाचा आविष्कार.

– एका सायबर-फिजिकल विश्वाची निर्मिती, ज्यामध्ये आधीच्याच भौतिक विश्वासोबत एका पर्यायी, समांतर व नव्या सायबर विश्वाचे निर्माण.. ज्याला ‘डिजिटल युग’ असेदेखील संबोधतात.

– मनुष्याच्या प्रत्येक जीवनावश्यक गोष्टीला शक्य असेल तिथे डिजिटल पर्यायाची निर्मिती.

– मोबाइल, स्मार्टफोन नामक उपकरणांमुळे जणू ‘दुनिया मुठ्ठी में’ आली.

– कृत्रिम बुद्धिमत्ता (आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स), वस्तुजाल (इंटरनेट ऑफ थिंग्ज), विदा विश्लेषण (डेटा-अ‍ॅनालिटिक्स) आदी शोधांमुळे अनेक नवीन गोष्टी शक्य.

– प्रचंड डिजिटल विदेची निर्मिती होत आहे. गेल्या दोन दशकांत म्हणे जगातील ९५ टक्के विदा ‘डिजिटल’ स्वरूपात उपलब्ध झाली.

– प्रचंड प्रमाणात संगणकीय शक्ती, विदा साठवण (डेटा-स्टोरेज) आदी वाजवी दरात क्लाऊडवर उपलब्ध झाले व आपल्या हातातील उपकरणांचे आकार छोटे होऊ  लागले आहेत.

– मानवी इतिहासात सर्वप्रथम कृत्रिम बुद्धिमत्ता बहाल केलेल्या बुद्धिमान यंत्राचा उदय.

..आणि औद्योगिक क्रांतीच्या वरील टप्प्यांव्यतिरिक्त मानवी उत्क्रांतीमधील काही महत्त्वाचे शोध खालीलप्रमाणे :

(१) आग (चार ते दहा लाख वर्षांपूर्वी)

(२) शिजवलेले अन्न (इ.स.पूर्व २० हजार वर्षे, चीनमध्ये)

(३) निवारा, घर (इ.स.पूर्व दहा हजार वर्षांपूर्वी, जेव्हा शेतकरी गावे वसवू लागला.)

(४) शेती (इ.स.पूर्व १० हजार वर्षे)

(५) चाक (इ.स.पूर्व ३,५०० वर्षे), पूर्वकालीन वाहन (इ.स.पूर्व चार हजार वर्षे), जलवाहतूक (इ.स.पूर्व दीड ते तीन हजार वर्षे)

(६) धातू (इ.स.पूर्व नऊ हजार वर्षे तांबे, कांस्य; इ.स.पूर्व तीन हजार वर्षांपूर्वी लोखंड)

(७) कागद, शाई (इ.स.पूर्व १०० वर्षे, चीनमध्ये) छपाई (इ.स. १४४०)

(८) नकाशे (इ.स. १५०७)

(९) चलन, नाणी (इ.स.पूर्व पाच हजार वर्षे)

(१०) होकायंत्र व त्यावरून सुरू झालेल्या जागतिक शोधमोहिमा, नवीन खंडांचे व देशांचे शोध (इ.स.पूर्व दुसरे शतक, चीनमध्ये)

(११) कृत्रिम थंडी, प्रशीतक (रेफ्रिजरेशन) उपकरणे आणि अन्न साठवण्याच्या पद्धतींमध्ये स्थित्यंतर (इ.स. १७५० च्या सुमारास)

(१२) नळ, पाणी वाहतूक, मोऱ्या व प्लम्बिंग (इ.स.पूर्व तीन हजार वर्षे, भारतात)

(१३) औषधे आणि विविध वैद्यकीय उपकरणे (इ.स.पूर्व ३७०)

(१४) गन-पावडर व दारूगोळा (इ.स.पूर्व नववे शतक, चीनमध्ये)

(१५) कॅमेरा (इ.स. १८८५)

(१६) आण्विक शक्ती (इ.स. १९३४)

ही यादी आणखी बरीच लांबवता येईल; पण जगभरातील मान्यवरांच्या म्हणण्यानुसार सर्वात महत्त्वाचे आणि आपले मानवी राहणीमान पूर्णपणे बदलून टाकणारे विषय नोंदले आहेत. थोडी गंमत म्हणून विचार करून बघा, वरील काही गोष्टी जगात नसत्याच तर आपले सध्याचे आयुष्य कसे असते, ते! उदा. विजेचा विचार करू या. ज्या विजेला आपण जगण्याची मूलभूत गरज मानतो, तीच एके काळी मनुष्याला कल्पनेतही ठाऊक नव्हती!

औद्योगिक क्रांती ५.० काय असू शकेल?

(१) माणूस आणि यंत्राचा एकत्रित वावर असलेले जग?

(२) डेथ बाय चॉइस.. म्हणजेच माणसाचा नैसर्गिक मृत्यूवर विजय?

(३) अंतराळातील वसाहत, टाइम ट्रॅव्हल?

(४) उडणाऱ्या गाडय़ा?

(५) सामान्य कृत्रिम बुद्धिमत्ता की परम-बुद्धिमत्ता? काय असेल कृत्रिम बुद्धिमत्तेची शेवटची पायरी?

पुढील लेखात पाहू या- औद्योगिक क्रांतीपूर्व आणि मानवी उत्क्रांतीमधील काही महत्त्वाच्या शोधांच्या खोलात शिरून आपण इथपर्यंत कशी मजल मारलीय, याचा रंजक इतिहास आणि काही विस्मयकारक साम्य!

current affairs, loksatta editorial-all rounder shanta gokhale

अष्टपैलू!


737   10-Nov-2019, Sun

टाटा साहित्य महोत्सवातर्फे दिला जाणारा जीवनगौरव पुरस्कार यंदा ज्येष्ठ लेखिका, अनुवादक, समीक्षक, अभ्यासक शांता गोखले यांना जाहीर झाला आहे. लवकरच तो त्यांना देण्यात येईल. मराठी आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषांवर असामान्य प्रभुत्व असणाऱ्या शांता गोखले यांचे ‘वन फूट ऑन द ग्राउंड : अ लाईफ टोल्ड थ्रू द बॉडी’ हे अत्यंत वाचनीय आणि स्वत:चा निर्लेपपणे शोध घेणारे आत्मचरित्र अलीकडेच प्रकाशित झाले आहे. देह किंवा दैहिक अनुभव मध्यभागी ठेवूनही आयुष्याचा कसा अर्थ लावता येतो, हे या कथनातून उमजते. डहाणू येथे जन्मलेल्या शांताबाई या मुंबईकर. त्यांचा जन्म १९३९चा. त्या काळात ‘टाइम्स’मध्ये पत्रकार असणाऱ्या त्यांच्या वडिलांनी त्यांना ‘बाँबे स्कॉटिश’मध्ये घातले पण मराठी संस्कृतीचा अनुबंध किंचितही तुटू दिला नाही. शांताबाईंच्या साऱ्या कारकिर्दीत या दुहेरी वारशाचा अतिशय संपन्न, मनोहारी संगम झालेला दिसतो. सोळाव्या वर्षी परदेशात शिक्षणासाठी जाण्यापूर्वीच त्यांच्यावर महाराष्ट्रातल्या प्रायोगिक नाटकांचा संस्कार होऊ लागला होता. लंडनमध्येही नवनव्या नाट्यप्रयोगांचा अभ्यास त्यांनी केला. तिथली प्रायोगिकता जाणून घेतली. इथे परत आल्यावर सत्यदेव दुबे आणि विजया मेहता यांच्यासारखे दिग्गज रंगकर्मी काय करत आहेत, हे त्यांना जवळून पाहता आले. याचवेळी, चित्रपट, इंग्रजी-मराठी वाङ्मय यांचे सर्जनशील आकलन व समीक्षण त्या करीत होत्याच. ‘रीटा वेलिणकर’ ही त्यांची तीन बायकांच्या आयुष्यातून फिरणारी मराठी कादंबरी, कादंबऱ्यांच्या रूढ प्रवाहाला धक्का देणारी होती. पुढे रेणुका शहाणे यांनी ‘रीटा’ हा मराठी चित्रपट त्यावर केला. स्वत:ची मुळे मातीत घट्ट रोवलेली असताना साऱ्या जगाचा आत्मविश्वासाने वेध घेणारी जी सर्जनशील पिढी स्वातंत्र्यानंतर घडली, त्या पिढीच्या शांता गोखले या प्रतिनिधी आहेत. त्यांचा उचित गौरव या सन्मानाने होतो आहे.

current affairs, loksatta editorial-historical and welcoming

ऐतिहासिक आणि स्वागतार्ह


134   10-Nov-2019, Sun

गेले निदान शतकभर चाललेला अयोध्येचा कायदेशीर वाद निर्णायकपणे संपवून सर्वोच्च न्यायालयाच्या घटनापीठाने ऐतिहासिक कर्तव्यपूर्ती केली आहे. ही न्यायालयीन प्रक्रिया कितीतरी आधी होणे आवश्यक होते. मावळते सरन्यायाधीश रंजन गोगोई यांच्या आग्रहामुळे तिला कालमर्यादा आली. अखेर हा निकाल शनिवारी आला. या निकालानंतर विविध स्तरांमधून ज्या शांततापूर्ण आणि सौहार्दाच्या प्रतिक्रिया येत आहेत, त्यांचे सहर्ष स्वागत करायला हवे. अभिव्यक्तीमधला हा संयम व सुसंस्कृतपणा असाच टिकला तर अयोध्येत नवा ट्रस्ट स्थापणे, मशिदीसाठी जमीन देणे, भव्य राममंदिर उभारणे या गोष्टीही शांतपणे व सुखरूप पार पडतील.

अनेकांनी व्यक्त केलेल्या भावनांनुसार इतिहासातील अप्रिय, हिंसक आणि दुराव्याच्या कथा व व्यथांना पूर्णविराम देऊन नवी उमदी सुरूवात करण्याचा हा क्षण आहे. या निकालाने अनेक गोष्टी साधल्या आहेत. भारत या आधुनिक, इहवादी शासन असणाऱ्या देशात कडवट धार्मिक वादही न्यायसंस्थेसमोर येतात आणि तेथील निवाडा सर्वमान्य ठरतो, हे या निकालाने अधोरेखित झाले. तसेच, भारतीय राज्यघटनेची सार्वभौमताही अधोरेखित झाली. खासदार असदुद्दीन ओवैसी यांच्यासारख्यांचा अपवाद वगळता इतरांनी हा निकाल तत्त्वत: मान्य करणे, ही या अर्थाने लक्षणीय घटना आहे. दिल्लीतील जामा मशिदीचे शाही इमाम सय्यद अहमद बुखारी किंवा सुन्नी वक्फ बोर्डाच्या पदाधिकाऱ्यांनी या निकालाला पुन्हा आव्हान न देण्याचा जो विचार बोलून दाखवला, तो यासाठी महत्त्वाचा आहे. घटनापीठाने सुन्नी वक्फ बोर्डाला पाच एकर जमीन आणि तीही अयोध्येत देण्याचा आदेश देऊन निकालात सुखद समतोल राखला आहे. आता हिंदू-मुस्लिमांनी हातात हात घालून दोन्ही धर्मांमधील सर्व जाती, संप्रदाय, पंथ, स्त्री-पुरुष यांना मुक्त प्रवेश असणारी दोन उत्कृष्ट धर्मस्थळे उभारून बंधुत्वाचा व उदार धर्माचरणाचा आदर्श शरयूतीरी उभारावा. तो साऱ्या जगासाठी नमुनेदार ठरेल. इतिहास बदलता येत नाही. त्यापासून योग्य ते धडे घेऊन वर्तमान आणि भविष्य मात्र घडविता येते. सगळे आधुनिक नागर समाज आपले जटील प्रश्न असेच सोडवतात. हा निकाल ज्या रीतीने लागला आणि पंतप्रधानांपासून सर्वधर्मीय नेते व मुल्लामौलवी-संतमहंतांनी त्याचे जे स्वागत केले, त्यावरून भारताच्या नव्या प्रवासाची प्रसन्न चाहूल लागते आहे. हा निकाल भारताच्या वाटचालीतील मैलाचा दगड ठरावा आणि कोणताही विवाद सामंजस्याने सुटू शकतो, असा नवा मानदंड या निमित्ताने तयार व्हावा. एका बाजूला जगातली सर्वांत प्राचीन नांदती संस्कृती आणि दुसरीकडे जगातला सर्वांत मोठा लोकशाही देश असा दुहेरी वारसा पेलत भारत चालतो आहे. अशी समृद्ध पुंजी घेऊन चालताना नजर भविष्यावर रोखायची असते आणि पायही भूतकाळाच्या चकव्यात फसू द्यायचे नसतात. ही वाट अधिक सार्थ करायची असेल तर 'जन सुख कारक दे रे राम, बहुजन मैत्री दे रे राम..' ही समर्थ रामदासांची आर्त प्रार्थना कायम लक्षात ठेवायची असते. ती अयोध्येतला राम ऐकतो, तसा प्रत्येकाचा आत्मारामही ऐकतोच.
 

current affairs, loksatta editorial-Politics Of Ram Janmabhoomi And Important Issues Ahead Of The Country Abn 97

राम सोडूनि काही..


371   10-Nov-2019, Sun

मंदिराची उभारणी त्वरेने आणि मुसलमानांना मशिदीसाठी जागा मात्र सरकारी गतीने असे करता येणार नाही.. दोन्ही तीन महिन्यांतच करावे लागेल आणि त्यानंतर तरी, या मुद्दय़ाभोवतीचे राजकारण थांबवून देशापुढील महत्त्वाच्या प्रश्नांकडे पाहावे लागेल..

बाबरी मशीद पाडली गेली त्यास सुमारे सत्तावीस वष्रे होत असताना या जागेच्या मालकीचा वाद सर्वोच्च न्यायालयाने निकालात काढला. हे ज्या निरपेक्ष पद्धतीने झाले ते भारतीय घटनेची विश्वासार्हता वाढवणारे आहे. त्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्विवाद अभिनंदन आणि आभार. या निकालाने भिन्न धर्मीयांत जय आणि पराजय अशा टोकाच्या भावना आहेत. हा निकाल वाचल्यास त्या अस्थानी असल्याचे लक्षात येईल. बाबरी मशीद वादात हिंदूंच्या मालकी हक्कांवरील दाव्यांत (लक्षात घ्या- रामजन्मभूमीच्या नव्हे) काही तथ्य आहे, हे सर्वोच्च न्यायालय मान्य करते आणि मुसलमानांवर अन्यायाचे परिमार्जन म्हणून मशिदीसाठी जागा देण्याचा निर्णय देते, हे विशेष. त्यामुळे यापेक्षा अधिक काही संतुलित निकाल कोणास देता आला नसता. या विवेकदर्शी निकालासाठी सर्वोच्च न्यायालयाचे अभिनंदन. सरन्यायाधीश रंजन गोगोई आणि अन्य चार न्यायमूर्तीच्या खंडपीठाने दिलेल्या एकमुखी आदेशाने अयोध्येतील वादग्रस्त गणली गेलेली जागा हिंदूंच्या हाती देण्याचे मुक्रर केले आणि त्याच वेळी मुसलमानांना अयोध्येतच मशिदीसाठी पाच एकर जागा देण्याचा आदेश दिला. जो वाद प्रशासकीय पातळीवर सुटायला हवा, तो मुद्दा आपल्याकडे सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत आला. मुळात हीच बाब टाळायला हवी होती. कारण सर्वोच्च न्यायालयाचे मध्यवर्ती काम हे राज्यघटनेचा अर्थ लावणे असे आहे. कोणाचे जन्मस्थान ठरवणे हे नाही. हा प्रश्न किती जटिल होता? तर, चार राजवटी आणि जवळपास आठशे वर्षांचा काळ यात गुंतलेला होता. मूळ मंदिर बांधले गेल्याचा विक्रमादित्याचा काळ, नंतर ते पाडले गेले तो मुघलांचा कालखंड, ब्रिटिश राजवट आणि १९४७ नंतर भारतीय प्रजासत्ताक इतक्या प्रचंड काळातील हे प्रकरण आहे. पण आता या सगळ्यावर पडदा पडेल. त्याची गरज होती.

कारण रामाभोवती गेली जवळपास तीन दशके फिरणारे राजकारण. भारतीय संस्कृतीत राम आणि कृष्ण यांना काही एक विशेष स्थान आहे. ते नाकारता येणारे नाही. कोणत्याही अर्थाने धर्म या संकल्पनेविषयी काहीही ममत्व नसलेले राम मनोहर लोहिया यांच्यापासून ते नरहर कुरुंदकर यांच्यापर्यंत अनेकांनी भारतीय संस्कृतीतील राम-कृष्णाचे स्थान याविषयी विपुल लिखाण केले आहे. पण संस्कृती ही धर्मनिरपेक्ष असू शकते, हे वास्तव आपल्याला मान्य नाही. त्यामुळे निधर्मी व्यक्तीसदेखील राम मोहवू शकतो, हे आपणास अमान्य. आपल्याकडे नतिकता हीदेखील धर्माच्या अंगानेच घेतली जात असल्याने राम-कृष्ण या सांस्कृतिक प्रतीकांची प्रतिष्ठापना धर्माच्या गर्भगृहात केली गेली. धर्म आणि नतिकता यांचा काडीमात्र संबंध नाही, असे सप्रमाण सिद्ध करणारे गोपाळ गणेश आगरकर ज्या भूमीत होऊन गेले, तेथील नागरिकांनी विवेकास सोडचिठ्ठी देत संस्कृतीच्या नावाखाली धर्मास कवटाळले. परिणामी राम हा मुद्दा धार्मिक बनला. तो तसा बनवण्याच्या पापातील मोठा वाटा राजीव गांधी यांचा. शहाबानो प्रकरणात माती खाल्ल्यानंतर हिंदूंना चुचकारण्याच्या धोरणाचा भाग म्हणून त्यांनी अयोध्येत बाबरी मशिदीचे दरवाजे उघडले आणि त्या वादग्रस्त वास्तूत पूजाअर्चा सुरू झाली. राजकीय हेतूंनी एकदा का वाईटास हात घातला गेला, की पुढचे लोक तो मुद्दा अतिवाईटाकडे नेतात.

राजीव गांधी यांच्या विरोधात उभे राहू पाहणाऱ्या भाजपने नेमके हेच केले. राजीव गांधी यांनी त्या वादग्रस्त वास्तूत पूजा सुरू केली. हिंदुत्ववाद्यांनी त्या वास्तूवरच मालकी सांगितली. काँग्रेस आणि भाजप या दोन्हींच्या अंगांनी हे केवळ मतांचे राजकारण होते. राजीव गांधी यांच्यासाठी इस्लाम वा भाजपसाठी हिंदुत्व हे आपापला राजकीय पाया व्यापक करण्याचेच मुद्दे होते. तो किती व्यापक झाला, हे पुढील काळात दिसून आले. १९८४ साली भाजपची खासदार संख्या अवघी दोन होती, ती अयोध्या हा राजकीय मुद्दा बनू लागल्यानंतर पुढच्याच निवडणुकीत १९८९ साली ८५, १९९१ साली राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतरच्या निवडणुकांत १२०, नंतर १९९६ साली १६१ अशा गतीने वाढत गेली. तेव्हा रामजन्मभूमीचा दावा कितीही भावनोत्कटतेने केला गेला असेल; तो एकूणच राजकारणाचा भाग होता.

सर्वोच्च न्यायालयाचे कौतुक अशासाठी की, या प्रश्नावर निर्णय देताना पाच न्यायमूर्तीच्या खंडपीठाने ही भावनिक फोलकटे वेगळी काढली आणि हा प्रश्न शुद्ध जमीन मालकी हक्काचे प्रकरण असल्यासारखा हाताळला. धार्मिक भावना, रामाचा जन्म त्या ठिकाणी झाला होता किंवा काय, श्रद्धा अशा कोणत्याही मुद्दय़ांना सर्वोच्च न्यायालयाने थारा दिला नाही, ही महत्त्वाची बाब. या वादग्रस्त जागेच्या गर्भगृहाचा आतील भाग हा मुसलमानांकडे होता आणि बाह्य़ भाग हिंदूंकडे. तो हिंदूंकडे कधीपासून होता, याचे पुरावे देता आले आणि मुसलमानांना ते देता आले नाहीत. म्हणून या जागेची मालकी या निकालाने हिंदूंना दिली. या ठिकाणी बाबराने उभारलेल्या मशिदीखाली मंदिर असल्याचे दावे वारंवार केले जातात आणि त्यासाठी पुरातत्त्व खात्याची साक्ष काढली जाते. सर्वोच्च न्यायालयाने ती नाकारली. या मशिदीखाली ‘बिगर इस्लामी’ वास्तू असल्याचे वास्तव फक्त न्यायालयाने मान्य केले. पण म्हणून ते मंदिर होते, असे म्हणता येणार नाही. मग या वादग्रस्त वास्तूत रामाच्या मूर्ती आल्या कधी? तर १९४९ साली. पण हिंदूंची ही कृती ही मशिदीची ‘विटंबना’ (डीसिक्रेशन) होती, इतक्या नि:संदिग्ध शब्दांत न्यायाधीशांनी तिची संभावना केली. तसेच नंतर १९९२ साली बाबरी मशीद पाडण्याचे कृत्यदेखील न्यायालयाने बेकायदाच ठरवले, हेदेखील महत्त्वाचे. या ठिकाणी आता संभाव्य मंदिरासाठी उन्मादनिर्मिती होऊ घातली असली, तरी मूर्ती बसवणे आणि मशीद पाडणे या आधी झालेल्या कृती बेकायदा आहेत यावर न्यायालयाने शिक्कामोर्तब केले आहे, याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.

त्या बेकायदा कृती हा मुसलमानांवर झालेला अन्याय मानल्यास तो दूर करण्याचा मार्ग म्हणजे, त्यांच्याकडे होती त्यापेक्षा ५० पट अधिक जमीन त्यांना देऊन मशीद उभारण्याची अनुमती. सर्वोच्च न्यायालयाच्या या आदेशात ती देण्यात आली आहे. तसेच ही वास्तू यापुढे कोणा एका धर्मीयांच्या हाती राहणार नाही. तशी ती राहू द्यावी ही मागणी होती. ती न्यायालयाने फेटाळली आणि सरकारी न्यास स्थापन करून त्याहाती देणे बंधनकारक केले. ही बाबदेखील स्वागतार्ह. घटनेनुसार सरकार हे कोणा एका धर्माचे असू शकत नाही आणि न्यास हा त्याबाबतच्या सरकारी नियमांबाहेर जाऊ शकत नाही. त्यामुळे न्यास करून त्याकडे ही जमीन देणे हे उत्तम. तसेच त्यासाठी तीन महिन्यांची मुदत आहे. मुसलमानांना मशिदीसाठीदेखील अयोध्येतील मोक्याची जागा याच मुदतीत द्यावी लागणार आहे. म्हणजे मंदिराची उभारणी त्वरेने आणि मुसलमानांना मशिदीसाठी जागा मात्र सरकारी गतीने असे करता येणार नाही.

प्राप्त परिस्थितीत सर्व तो विचार करता, यापेक्षा अधिक संतुलित निकाल दिला जाणे अवघड होते. या निकालानेही काही जण दु:खी झाले असणे शक्य आहे. पण सर्वाना खूश करणे ही न्यायालयाची जबाबदारी नाही. ते त्यांचे काम नाही. उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे निर्णय करणे हे न्यायालयाचे काम. ते त्यांनी चोख केले. मुद्दा कोण कोठे जन्मला, हा नव्हता. तर जमिनीच्या मालकीचा होता. न्यायालयाने तो तशाच पद्धतीने हाताळला हे उत्तम. आता तरी या मुद्दय़ावरचे राजकारण थांबावे ही अपेक्षा. ती थांबवण्याची का गरज आहे, हे हा निकाल येणार होता त्याच्या आदल्याच दिवशी ‘मुडीज्’ने भारताची पदावनती करून दाखवून दिले आहे. तो मुद्दा अधिक महत्त्वाचा हे ध्यानात घेऊन आता तरी भावनिक राजकारणाचा अंत होईल ही आशा. राम मंदिराची व्यवस्था झाली. आता तरी आर्थिक आदी आव्हानांना सामोरे जायला हवे. नपेक्षा-

‘सदा सर्वदा राम सोडूनि काही

समर्था तुझे दास आम्ही निकामी

बहू स्वार्थबुद्धीने रे कष्टवीलो

तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलो’

हे समर्थ रामदासांचे करुणाष्टक खरे ठरायचे.

current affairs, loksatta editorial-english medium government schools

‘इंग्रजी’चा सोपा पर्याय


146   09-Nov-2019, Sat

राज्यातील सरकारी शाळा इंग्रजी माध्यमाच्या करण्याच्या आंध्र प्रदेश सरकारच्या निर्णयाने शिक्षणशास्त्रातील मूलभूत सिद्धांतापासून गुणवत्तेच्या सार्वत्रीकरणाच्या सरधोपट मार्गापर्यंतचे अनेक विषय ऐरणीवर आणले आहेत. त्यामुळे जगनमोहन रेड्डी सरकारच्या या निर्णयाचे ‘योग्य’ की ‘अयोग्य’ या कृष्णधवल पद्धतीने वर्णन करता येणार नाही.

पूर्व प्राथमिक आणि प्राथमिक स्तरांवरील विद्यार्थ्यांना मातृभाषेतून जितक्या चटकन समजते तितक्या सहजपणे अन्य भाषांतून समजणार नाही याबाबत कोणाचेही दुमत नाही. त्यामुळे या टप्प्यावरील शिक्षण मूलत: मातृभाषेतूनच व्हायला हवे असे बहुतेक तज्ज्ञांचे मत आहे. तरीही इंग्रजीच्या वाढत्या महत्त्वामुळे, ‘इंग्रजीवरील प्रभुत्व म्हणजे यशाची चावी’ ही वस्तुस्थिती असल्याने समाजातील अभिजन, उच्च आणि कनिष्ठ मध्यमवर्गीय आपल्या मुलांना इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांत पाठवत आहेत आणि तिथून बाहेर पडलेले अनेक जण सरकारी व खासगी क्षेत्रांतच नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरांवरही यशस्वी कारकीर्द करीत आहेत.

यामुळे इंग्रजी शाळांची संख्या वेगाने वाढत आहे. या शाळा खासगी क्षेत्रातच असल्याने, त्या क्रयशक्ती असणाऱ्यांसाठीच खुल्या आहेत. या शाळांचे महागडे शुल्क समाजातील गरिबांना, उपेक्षितांना, वंचितांना परवडणारे नसल्याने त्यांना इंग्रजी माध्यमाचा पर्यायच उपलब्ध नाही. इच्छा असो वा नसो; त्यांना मातृभाषेचे माध्यम असलेल्या सरकारी शाळांमध्येच जावे लागते. शिक्षण हे समानतेची संधी उपलब्ध करून देणारे साधन असले, तरी बाजारीकरणामुळे आता तेच विषमतेत भर टाकत आहे. ही स्थिती बदलण्यासाठी सरकारनेच इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा सुरू कराव्यात, असे मत गेल्या काही वर्षांत मांडले जात आहे. तर्काच्या या कसोटीवर आंध्र प्रदेश सरकारचा निर्णय रास्त आहे. समाजातील ज्या दुबळ्या घटकांना इंग्रजी माध्यमाचा पर्याचच उपलब्ध नव्हता, त्यांना तो आता उपलब्ध होऊ शकेल. मात्र, यामुळे शिक्षण व्यवस्थेतील विषमता दूर होईल, दर्जेदार शिक्षणाचे सार्वत्रीकरण होईल आणि सर्वांना समान संधी उपलब्ध होतील, असे काही नाही.

मुळात इंग्रजी माध्यम आणि गुणवत्ता असे काही समीकरण नाही. इंग्रजी माध्यमात जाणारे विद्यार्थी गुणवान होतात, असा गैरसमज जरूर निर्माण झाला आहे; परंतु दहावी-बारावीच्या परीक्षा किंवा अन्य परीक्षांच्या निकालाद्वारे हे समीकरण काही सिद्ध झालेले नाही. उलट मातृभाषांतून शिक्षण घेतलेल्या विद्यार्थ्यांचे आकलन अधिक चांगले असते आणि त्यामुळे त्यांची गुणवत्ताही वाढते, असे शिक्षणतज्ज्ञांचे म्हणणे आहे आणि त्याला पूरक असे संशोधनही जगभर झालेले आहे; होत आहे. आंध्र प्रदेशसह देशातील सर्व राज्यांत सरकारी शाळा प्रामुख्याने मातृभाषांच्या माध्यमाचीच आहेत. मोजके अपवाद वगळता सरकारी शाळांची गुणवत्ता खालावलेली आहे. आणि त्याला खुद्द सरकारच कारणीभूत आहे.

शिक्षणावरील कमी होणारा खर्च, साधनसुविधांची कमतरता, सरकारी शिक्षकांवर लादलेले अन्य कामांचे ओझे, प्रशिक्षणाची वानवा आदी अनेक कारणांमुळे सरकारी शाळा दर्जेदार नाहीत. दरवर्षी प्रसिद्ध होणाऱ्या ‘असर’ अहवालाबाबत आक्षेप जरूर असू शकतात; परंतु त्यामधील निष्कर्ष अगदीच चुकीचे असतात असे नाही. सरकारी शाळांतील पाचवीतील पन्नास टक्के विद्यार्थ्यांनाच दुसरीचे पुस्तक वाचता येते, असा निष्कर्ष आहे. मातृभाषेचे माध्यम असताना ही स्थिती असेल, तर इंग्रजी माध्यम झाल्यानंतर काय परिस्थिती असेल याची कल्पनाच केलेली बरी. दर्जेदार इंग्रजी शिक्षण सर्वांना उपलब्ध करून देणे ही काळाची गरज आहे; मात्र त्यासाठी सर्व शाळा इंग्रजी माध्यमाच्या करणे हा एकमेव पर्याय आहे काय, याचा विचार व्हायला हवा.

इंग्रजी माध्यमाच्या अनेक खासगी शाळा दर्जाहीन असल्याची उदाहरणे अधिक आहेत. ज्ञानाचे आकलन, इंग्रजीतून व्यक्त होणे आणि माध्यम यांचा परस्परसंबंध लावणे हा तुलनेने सोपा पर्याय आहे. ज्यांच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे, आई-वडील उच्चशिक्षित आहेत, अशा ठिकाणी शिक्षणाला जे पूरक आणि पोषक वातावरण मिळते ते सरकारी शाळांत जाणाऱ्या सर्व विद्यार्थ्यांच्या घरी नाही. त्यामुळे त्यांना इंग्रजी माध्यमातून शिक्षण मिळाले की लगेचच त्यांची गुणवत्ता उंचावेल असे समजणे चुकीचे आहे. सर्व शाळा इंग्रजी माध्यमाच्या करण्यासाठी साधनांच्या निर्मितीपासून शिक्षक प्रशिक्षणापर्यंत अनेक गोष्टींची तयारी करावी लागणार आहे. ती न करता किंवा वरवरची तयारी करून या निर्णयाची त्वरेने अंमलबजावणी केल्यास अपेक्षित उद्दिष्ट साध्य होण्याची शक्यता कमी आहे. सरकारी शाळांमधील सुविधा वाढविणे, शिक्षकांवरील अन्य कामांचा ताण कमी करणे, त्यांना प्रशिक्षण देणे, पोषक वातावरण देणे गरजेचे असताना त्याकडे पाठ फिरवून फक्त शाळा इंग्रजी माध्यमाचे करणे हा तुलनेने सोपा मार्ग आहे; मात्र त्यामुळे दर्जेदार शिक्षणाचे सार्वत्रीकरण होणार नाही.

current affairs, loksatta editorial-holidays in india

भारताची अवकाशझेप!


247   09-Nov-2019, Sat

स्वातंत्र्यानंतर भारताने घेतलेली अवकाशझेप थक्क करून टाकणारी आहे. अवकाशविज्ञान हे एकाचवेळी संरक्षण आणि विकास या दोन्ही आघाड्यांवर देशाला बलवान बनवत असते. भारत हा असा बलवान देश बनला आहे..

सध्याचं युग विशेषकरून 'अवकाश संशोधनं, विज्ञानाचं, युग! द्रुतगती विकासाला, अवकाशाएवढा वाव असल्याने, जगातील विज्ञानप्रगत देश या क्षेत्रातील अभिनव प्रकल्प कार्यान्वित करण्यासाठी पुढे येत आहेत. रशिया, अमेरिका तर यात कमालीचे अग्रेसर आहेत. आपला प्रतिभावंत, सामर्थ्यशाली देश अवकाश संशोधनात चौफेर प्रगत करत जगात चौथ्या स्थानावर आला आहे.

सध्या कुणी कृत्रिम उपग्रह अवकाशात पाठवत आहेत, तर कुणी नवनवीन तंत्राचे अग्निबाण प्रक्षेपित करत आहेत. देशाचे लष्करी सामर्थ्य वाढवण्यासाठी कुणी संहारक क्षेपणास्त्र निर्मिती करत आहेत. तर कुणी, अवकाश यानांच्या माध्यमातून अंतरिक्षातील गृहगोलांना, गवसणी घालत असतात.

कृत्रिम उपग्रह (सॅटेलाइटस्‌), अग्निबाण (रॉकेटस्‌), क्षेपणास्त्रे (मिसाइल्स), अवकाश याने (स्पेस क्राफ्टस्‌), स्पेस शटल याने (परत परत वापरता येणारी रॉकेटस्‌), अवकाश स्थानके (स्पेस स्टेशन्स) आणि अंतराळ संचार (स्पेस ट्रव्हल) हे अवकाश संशोधन क्षेत्रातील महत्त्वाचे घटक.

आर्यभट्ट, भास्कर, इनसॅट ही भारताच्या तर स्फुटनिक, एक्प्लोअरर ही काही अन्य देशांनी विकसित केलेल्या कृत्रिम उपग्रहांची उदाहरणे. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शोध, हवामानविषयक माहिती संकलन, दळणवळणात आमूलाग्र सुधारणा घडवून आणणे ही कृत्रिम उपग्रहांची महत्त्वाची कामे. कृत्रिम उपग्रह, म्हणजे कॅमेरे आणि नियोजित कार्यासाठी आवश्यक अशा यंत्रोपकरणांनी सज्ज पृथ्वीभोवती भ्रमण करीत राहणारे धातूगोल. कृत्रिम उपग्रहांना विशिष्ट उंचीवरील कक्षेत दाखल करण्यासाठी अग्निबाणाच्या उर्जेची गरज लागते. मात्र, त्यांना पृथ्वीच्या कक्षेत फिरण्यासाठी ऊर्जा लागत नाही, हे विशेष! न्यूटनच्या गतिविषयक पहिल्या नियमानुसार विनाऊर्जा त्यांचे भ्रमण चालते. उपग्रहावरील उपकरणांना, सौरविजेऱ्यातून ऊर्जा मिळते.

पीएसएलव्ही, जीएसएलव्ही ही काही भारताच्या तर अॅटलास, सॅटर्न ही अमेरिकेच्या अग्निबाणांची उदाहरणे. अग्निबाण हे कृत्रिम उपग्रह, अवकाशयाने, अवकाशस्थानके इत्यादी घटकांना विशिष्ट उंचीवरील कक्षेपर्यंत किंवा अपेक्षित अन्य ग्रहगोलापर्यंत पोहचवण्यासाठी उपयोगी पडणारे वाहन होय. अग्निबाणांना कार्यरत करण्यासाठी पुरेसे इंधन भरून त्या इंधनाचे इंजिनांच्या मदतीने ज्वलन घडवावे लागते. प्रत्येक क्रियेला तितक्याच परिमाणाची परंतु उलट प्रतिक्रिया घडत असते, या न्यूटनच्या गतिविषयक तिसऱ्या नियमानुसार अग्निबाण अंतराळात भरारी घेतात. जीएसएलव्ही हा शक्तिशाली अग्निबाण. या अग्निबाणातून भारताला संदेश दळणवळणासाठी उपयुक्त ठरणारे, ३६ हजार किलोमीटर उंचीवरील कक्षेतून फिरणारे भूस्थिर उपग्रह अवकाशात पाठवता येतात किंवा शत्रुराष्ट्रावर आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रे डागता येऊ शकतील. थोडक्यात, अग्निबाण हे झोतबलावर गती घेणारे वाहन होय.

अग्नी, ब्राह्मोस, इंटरसेप्टर ही आपल्या तर पेट्रिएट, एम्‌. एक्स ही काही परदेशी क्षेपणास्त्रांची उदाहरणे. युद्धात रासायनिक, जैवरासायनिक किंवा अणुबॉम्ब, हैड्रोजन बॉम्ब अशी अण्वस्त्रे पोटात घेऊन शत्रुराष्ट्रातील लक्ष्यावर मारा करण्यासाठीही अग्निबाणाचा वापर होतो. ज्या अग्निबाणांचा लष्करी वापर होतो त्यांना क्षेपणास्त्र किंवा प्रक्षेपणास्त्र म्हणतात.

ज्या यानातून कल्पना चावलाने अंतराळ प्रवास केला ते कोलंबिया यान किंवा ज्या यानातून सुनीता पंड्याने अवकाशात झेप घेतली ते डिस्कव्हरी यान ही अमेरिकेने बांधलेल्या स्पेसशटल यानांची उदाहरणे. उपग्रह किंवा अवकाशयान पाठविण्याच्या प्रत्येक मोहिमेत एक अग्निबाण खर्ची पडतो, जळून जातो. देशाचे आर्थिक नुकसान होते. हे नुकसान कमी व्हावे या हेतूने परत परत वापरता येणारा अग्निबाण असावा, या कल्पनेतून स्पेस शटल यानांची निर्मिती झाली.

चांद्रयान, मंगळयान ही भारताची तर पायोनिअर, व्हायोजर, व्होस्टोक ही रशिया, अमेरिकेची अवकाशयाने. सूर्यमालिकेतील किंवा त्याबाहेरील ग्रहगोलांचा व खगोलज्योतींच्या अभ्यासासाठी अवकाशयान लागतेच. बराच काळ निरीक्षणासाठी किंवा अंतराळवीरांच्या दीर्घकालीन वास्तव्यासाठी अवकाशस्थानक या घटकाची निर्मिती अनिवार्य ठरते. आनंद म्हणजे, या साऱ्यांमध्येच भारत फार झपाट्याने प्रगती करीत आहे.

 

current affairs, loksatta editorial-social and biological diversity in the world

जैव-अजैव विविधता


224   09-Nov-2019, Sat

आपल्या पृथ्वीवरच्या ह्या जगात सगळी माणसे एकाच रंगाची, एकाच उंचीची आणि एकाच तोंडवळ्याची असती; किंवा सगळी झाडे एकाच रंगाची, एकाच प्रकारची, एकाच आकाराची असती, तर कसे वाटले असते ? तर हे जग आपल्याला एकसाची, एकसुरी किंवा नीरस वाटले असते. प्रत्यक्षात मात्र हे आपले जग नानाप्रकारच्या वैविध्यांनी नटलेले असते. आपल्या अवतीभोवतीच्या परिसरात वेगवेगळ्या प्रकारची माती, अनेक तऱ्हेचे दगडधोंडे, छोटे-मोठे झरे, ओढे, नाले, तळी, सरोवरे, छोट्यामोठ्या नद्या हे तऱ्हेतऱ्हेचे जलस्रोत, उथळ-खोल खाड्या, निरनिराळे समुद्र, लहानमोठ्या टेकड्या, डोंगर, पर्वत, दलदली, हिमाच्छादित पर्वत, बर्फाळ ध्रुवप्रदेश, रेताड वाळवंटे अशा कितीतरी वैविध्यपूर्ण गोष्टी दिसतात. हे सारे आपल्या जगातले 'अजैव' घटक होत. यांतील प्रत्येक घटक हा स्थळ-काळानुरूप निरनिराळ्या रंगांचा आणि वेगवेगळ्या रूपांचा असतो. जगात सर्वत्र एकाच रंगाची आणि एकाच पोताची माती जशी नसते, तद्वत् एका तर्‍हेचेच दगड, किंवा एकासारखे एक डोंगर-पर्वत नसतात. जगातले जलस्रोतही एका तर्‍हेचे नसतात. एकूण सर्वच अजैव घटकांच्या आकारांत व प्रकारांत खूप मोठे वैविध्य असते. आणि हे वैविध्यच धरतीला आणि धरतीवरच्या निसर्गाला सौंदर्य प्रदान करीत असते. म्हणून आपण असे मानतो की नैसर्गिक वैविध्य हेच आपल्या पृथ्वीवरील अजैव सृष्टीचे सगळ्यात मोठे वैशिष्ट्य आहे.

या अजैव घटकांसोबत पृथ्वीवर एक विशाल जैवजगतही नांदते. आणि अजैव घटकांप्रमाणेच या जैव घटकांनाही विविधतेचे तत्व लागू पडते. सृष्टीतले सूक्ष्मातिसूक्ष्म असे जीवाणू-विषाणू, निरनिराळ्या पाण-वनस्पती, जमिनीवर उगवणारी गवते, झुडुपे, लता-वेली, आणि छोटेमोठे वृक्ष, ह्या सार्‍या वनसंपदेत खूप 
विविधता असते. तसेच सूक्ष्म प्राणीजीव, झिंगे, खेकडे, किडे-मुंग्या, मासे, बेडूक, साप-सरडे, पक्षी, व सस्तन प्राणी यांच्यामध्येही मोठे वैविध्य दिसून येते. पृथ्वीवरील सर्व वनस्पतींच्या, प्राण्यांच्या आणि माणसांच्या जगण्याच्या एकूण प्रक्रियेत निसर्गातील आणि पर्यावरणातील तत्वांशी होणार्‍या त्यांच्या आंतरक्रिया महत्वाच्या असतात. या आंतरक्रियांमध्ये निसर्गातील कैक तत्वांशी जुळते घेऊन जगण्यासाठी आवश्यक असे शारीरिक बदल त्यांच्यात होत जातात. सातत्याने होणाऱ्या अशा शारीरिक बदलांमुळे वनस्पतींतील किंवा प्राणिमात्रांतील व्यक्तिनिहाय, वर्गनिहाय, आणि प्रजातिनिहाय वैविध्यही वाढत जाते. चार्ल्स डार्विनच्या उत्क्रांतीवादात नमूद असणारे 'जो समर्थ असेल, तोच टिकेल' हे तत्वही इथे महत्वाची भूमिका बजावते. उदाहरणार्थ, समजा काही प्राणिमात्र एखाद्या दूरस्थ बेटावर प्रदीर्घ काळ अडकून पडले, तर काळाच्या ओघात काय होईल? त्यांतले शिकारी प्राणी हे छोट्या आणि मध्यम आकारांच्या प्राण्यांना भक्ष्य बनवतील. काही काळाने छोटे प्राणी हे स्वसंरक्षणार्थ जमिनीत बिळे करून राहायला शिकतील, आणि मध्यम आकारांचे प्राणी झाडांवर चढून वर राहू लागतील. परिणामी शिकारी प्राण्यांची उपासमार होऊन त्यांची संख्या कमी होत जाईल. त्यांच्या काही प्रजाती नामशेषही होतील. मोठे शाकाहारी प्राणी जमिनीवर उगवणाऱ्या छोट्या आकारांच्या वनस्पती खाऊन भूक भागवतील. काळाच्या ओघात त्यांतील काही वनस्पतींवर तीक्ष्ण काटे तयार होऊन त्या कुणालाच खाता येणार नाहीत. इतर छोट्या वनस्पती ह्या प्राण्यांच्या भक्ष्यस्थानी पडल्यामुळे त्यांची संख्या कमी होत जाईल. त्यांतल्या काही नामशेषही होतील. मग प्राण्यांची उपासमार सुरू होईल. त्यामुळे काही प्राणी उंच झाडांवरील पालवी खाऊन जगण्याचे प्रयत्न सुरू करतील. मागील पायांवर उभे राहून, माना उंच करून उंचावरचा झाडपाला मिळवण्याचे प्रयत्न ते सातत्याने करतील. मग काही पिढ्यांच्या अंतराने जिराफासारख्या जन्मत:च उंच माना असणाऱ्या प्राणी-प्रजाती पैदा होतील!

वरवर पाहता हा घटनाक्रम खूप अतिरंजित वाटेल. परंतु पृथ्वीवरील सर्व जीवांच्या उत्क्रांतीची प्रक्रिया ही अशाच पद्धतींनी होत गेलेली आहे. या उत्क्रांतीद्वारेच या जगात वनस्पतींच्या आणि प्राण्याच्या नवनव्या प्रजाती पैदा होत गेल्या, आणि या साऱ्या प्रजातींमध्ये रंग, रूप, आकार यांची विविधता मोठ्या प्रमाणात विकसित होत गेली. असामान्य 'विविधता' हे पृथ्वीवरच्या अजैव आणि जैव घटकांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. ही विविधता आपण जपली पाहिजे.

current affairs, loksatta editorial-bollywood mahanayak amitabh bachchan

बेमिसाल महानायक


448   09-Nov-2019, Sat

'सात हिंदुस्तानी' हा अमिताभ बच्चनचा पहिला चित्रपट प्रदर्शित होऊन ७ नोव्हेंबरला पन्नास वर्षे झाली. अमिताभची कारकीर्द, उत्तुंग यश, अपयश, चिवट झुंज यांच्या चढउताराची ही प्रेरक कथा...

कलाकाराच्या चेहऱ्यावर पडणाऱ्या सुरकुत्या त्याच्या चाहत्यांच्या हृदयावर ओरखडे उमटवतात. पण अमिताभ बच्चनच्या सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावरील प्रसन्न हास्य अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे. अमिताभ आज सर्वांच्या मनात घर करून आहे तो केवळ एकेकाळच्या 'अँग्री यंग मॅन' या प्रतिमेमुळे नसून, तर त्याने ही मोहिनी घातलेली आहे ती कलावंत म्हणून त्याची न शमलेली भूक, त्याचे व्यक्तिमत्व आणि प्रतिकूलतेवर मात करण्याची त्याची अविरत चिकाटी यामुळे. गेली पाच दशके ही त्याची साक्ष आहेत.

समाजातल्या अपप्रवृत्तींविरूद्ध चित्रपटातून लढणारा तो १९८०च्या दशकातला सर्वांत मोठा आवाज होता. अमिताभची ही बंडखोरी केवळ पडद्यापुरती नव्हती, ती त्याच्या रक्तातच आहे. अमिताभचे वडील, प्रख्यात कवी हरिवंशराय बच्चन यांनी अलाहाबादमध्ये काही दशकांपूर्वी आंतरजातीय विवाह केला होता. अमिताभच्या शाळेत मुख्याध्यापकांनी आडनाव विचारले असता हरिवंशराय यांनी 'श्रीवास्तव' हे आडनाव लिहू द्यायला नकार देत आपले साहित्यिक टोपणनाव 'बच्चन' हेच आडनाव म्हणून लावायला सांगितले. आडनावातून आपली जात कळू नये, हा त्यांचा दृष्टिकोन. अमिताभच्या जडण-घडणीत हेच संस्कार दिसतात.

'अँग्री यंग मॅन' इमेजच्या निमित्ताने एक मुद्दा नोंदवावासा वाटतो. अमिताभचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे नम्रता. अमिताभपासून 'अँग्री यंग मॅन'चे युग सुरू झाले, असे आजवर लिहिले, गेले आहे. परंतु, खुद्द अमिताभला हे मान्य नाही. त्याच्या मते व्यवस्था आणि अन्यायाच्या विरोधात लढणारी प्रत्येक व्यक्तीच 'अँग्री यंग मॅन' आहे. त्या दृष्टीने 'मदर इंडिया'मधील सुनील दत्त यांची व्यक्तिरेखा ही खरी 'अँग्री यंग मॅन'असल्याचे अमिताभ मानतो. 'मी'पणापासून दूर राहिल्यामुळेच अमिताभ एवढा प्रवास करू शकला. चित्रपट माध्यम हे बहुतांशी दिग्दर्शकाचे आहे, याची स्पष्ट जाणीव त्याला आहे. म्हणूनच आपल्यातील अभिनेत्याला खुलविणारे दिग्दर्शक तो वयाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये निवडत राहिला.

अमिताभचे गारूड निर्माण व्हायला बऱ्याच गोष्टी कारण ठरल्या. अमिताभच्या आवाजाने, त्याच्या अदाकारीने, त्याच्या डोळ्यांनी, त्याच्या जाड्याभरड्या आवाजातील गायनाने प्रेक्षकांना वेड लावले. 'आनंद', 'जंजीर', 'दीवार', 'मुकद्दर का सिकंदर', 'अमर अकबर अँथनी', 'शोले', 'शराबी', 'सरकार', 'ब्लॅक', 'पा' या चित्रपटांमधील त्याची अदाकारी भारावून टाकणारी होती. तेव्हा तो म्हणेल ती पूर्व दिशा होती. अमिताभच्या कारकिर्दीचे तीन टप्पे पडतात. पहिल्या टप्प्यात त्याला हृषिकेश मुखर्जी, मनमोहन देसाई आणि प्रकाश मेहरा.. असे भिन्न शैलीचे प्रतिभावंत दिग्दर्शक मिळाले. स्वतःला या दिग्दर्शकांच्या हाती सोपविल्यामुळे अमिताभ त्या काळात विविधरंगी भूमिका साकारू शकला. देसाई आणि मेहरांकडे मसाला चित्रपट करणाऱ्या अमिताभने हृषिदांकडे आशयघन चित्रपट केले. त्यामुळे त्याला कामात 'बॅलन्स' राखता आला. मात्र, संख्येचा विचार केला तर तो चाकोरीत अडकला होता. एखादा 'मैं आजाद हूँ'सारखा वेगळा प्रयोग सोडल्यास त्या काळात अमिताभने फारसे धोके पत्करले नाहीत. 'खुदा गवाह'नंतर त्याने काही काळ विश्रांती घेतली. 'एबीसीएल'मुळे झालेला कर्जाचा डोंगर डोक्यावर असताना तर त्याला मिळतील ते चित्रपट करावे लागले. त्यामुळेच 'मृत्युदाता', 'लाल बादशाह'सारखे सुमार चित्रपट पाहण्याची वेळ आली. आपण कायम तरुणच राहू, अशा आभासात जगण्यापेक्षा जेवढ्या लवकर वास्तव स्वीकारू तेवढे चांगले, हे अमिताभला लवकर कळले.

नवीन अभिनेते आणि अभिनेत्रींना व्यासपीठ मिळवून देण्यासाठी 'अमिताभ बच्चन कॉर्पोरेट लिमिटेड'चा (एबीसीएल) जन्म झाला. पण काही निर्णय चुकले आणि अमिताभवर दिवाळखोर होण्याची वेळ आली. 'मोहब्बते'साठी अमिताभला यश चोप्रांच्या घरी जावे लागले. 'सिलसिला'नंतर अमिताभ-यश चोप्रा यांच्यात दरी निर्माण झाली होती. 'सिलसिला' ते 'मोहब्बते' या दोन दशकांत दोघांनी एकत्र चित्रपट केला नव्हता. अमिताभ चोप्रांना भेटायला गेला, तेव्हा 'एबीसीएल'मुळे त्याच्यावर तब्बल ५१ खटले सुरू होते. पूर्वी घडलेले मागे टाकून त्याने आपल्याकडे काम नसल्याचे यशजींना सांगितले. एका उंचीवर पोहोचल्यावर असे सांगण्याचे धारिष्ट्य खूप कमी लोकांमध्ये असते. पुढचा इतिहास फार जुना नाही.

अमिताभने केबीसी' हा कार्यक्रम स्वीकारला तेव्हा अनेकांना त्याचा निर्णय चूक वाटला होता. सिंह म्हातारा झाला तरी गवत खात नाही, असे म्हणतात. परंतु, या सिंहाला ठाऊक होते की हेच गवत कालांतराने सगळीकडे फोफावणार आहे. 'केबीसी'ने अमिताभला हात दिला. डोक्यावरचे कर्ज फिटले. हरवलेला आत्मविश्वास गवसला. चाहते संख्येने वाढून परतले. नव्या दिग्दर्शकांचे लक्ष त्याच्याकडे वेधले गेले. रसिकांनी हा कार्यक्रम डोक्यावर घेतला आणि अशा कार्यक्रमांचा एक आदर्श त्यातून निर्माण केला. केबीसीसारखे शोज इतरही काही कलाकारांच्या वाट्याला आले, परंतु केबीसीचे यश त्यांना मिळाले नाही. 'केबीसी'चे आता किती भाग झालेत, याची गणतीच करणे अनेकांनी सोडून दिले असेल. तरीदेखील प्रत्येक भागात हा शहेनशहा आपल्यातले काहीतरी वेगळेपण दाखवतोच. त्याचमुळे या कार्यक्रमाचा 'टीआरपी' आजही टिकून आहे.

केबीसीनंतर जादूची कांडी फिरावी तसे झाले. पूर्वी केलेल्या चुका यावेळी अमिताभने टाळल्या. वाट्याला आलेली प्रत्येक भूमिका स्वीकारली नाही. अमिताभचा दबदबा आता एवढा वाढला आहे की, सुमार पटकथा घेऊन कोणी त्याच्याकडे जाण्याचे धाडसच करणार नाही. काही अपवाद ठरले, ते बहुधा व्यावसायिक संबंध, वैयक्तिक स्नेह यामुळे.

नित्यनियमाने केलेल्या कामाला अमिताभ महत्त्व देतो. ते झाले की वैविध्य, प्रसिद्धी, नवीन आव्हानेही आपोआपच समोर येतात, इतक्या साध्या न सोप्या शब्दांमध्ये तो आपल्या कारकिर्दीचे विश्लेषण करतो.

सर्वांत नेटसॅव्ही अभिनेता म्हणूनही त्याची अलीकडे ओळख आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून तो आपला ब्लॉग, ट्विटरद्वारे चाहत्यांच्या संपर्कात आहे. मुख्य म्हणजे सोशल मीडियाकडे तो केवळ टाइमपास म्हणून पाहात नाही. जे जे चांगले समोर येते, तो ते आपल्या लेखनातून मांडतो. भाषेवरचे त्याचे प्रभुत्वही अतुलनीय आहे. हिंदी बोलताना तो आपल्या संवादात एकही इंग्रजी शब्द वापरत नाही आणि इंग्रजी बोलताना हिंदीची घुसखोरी होऊ देत नाही. अनेकांना प्रश्न पडतो की यश, पैसा, प्रसिद्धी मिळूनही अमिताभला सतत कामात व्यस्त ठेवणारा स्फूर्तीचा झरा कोणता असावा?

वयाच्या सत्त्याहत्तरीनंतरही अमिताभ पूर्वीच्याच तडफेने काम करतो आहे. वाढत्या वयामुळे त्याची गात्रे काहीशी शिथील झाली असतील. काही जुने आजार अधुनमधून डोके वर काढत असतील. पण अमिताभच्या कामातला उत्साह तोच आहे. त्यामुळेच, नवनव्या जाहिरातींतही तो दिसतो. बहुधा असे कोणतेही महत्त्वाचे उत्पादन नसेल की अमिताभने त्याला आपल्या इमेजची झळाळी दिली नसेल. अनेक सरकारी जाहिरातीतही तो दिसतो. बालगंधर्व प्रेक्षकांना 'मायबाप' म्हणून संबोधत. अमिताभही अनेकदा आपल्या निरंतर कामाचे श्रेय म्हणून रसिकांकडेच बोट दाखवतो. म्हणूनच दर रविवारी मुंबईत जुहू येथे आपल्या निवासस्थानाबाहेर जमलेल्या गर्दीला तो न चुकता सामोरा जातो. चाहत्यांचे कलाकारावर आणि कलाकाराचे चाहत्यांवरचे हे प्रेम अपूर्व म्हणावे लागेल.

अमिताभने गेल्या ऑक्टोबरमध्ये वयाच्या सत्त्याहत्तरीचा टप्पा पार केला. वय वाढलेल्या मंडळींना चांगल्या भूमिका मिळत नसल्याचा समज त्याने केव्हाच खोटा पाडला आहे. नागराज मंजुळे, शुजित सरकार, आर. बाल्की यांच्यासारखे दिग्दर्शक तर आता केवळ त्याच्यासाठी चित्रपट करीत आहेत. अमिताभ तरुण असताना मनमोहन देसाई, प्रकाश मेहरा हेच करीत होते. थोडक्यात काळ बदलला, पिढी बदलली तरीही अमिताभची लोकप्रियता कायमच आहे आणि ती कायम राहीलही. अमिताभने आपल्याला एवढे काही दिले आहे की तो एक 'बेमिसाल महानायक' आहे, हे आपण मान्य केलेच आहे, म्हणूनच तो आपल्याला यापुढेही देईल, ती आपल्यासाठी पर्वणीच असेल!

current affairs, loksatta editorial- Wall Of Berlin And China Akp 94

भिंत बर्लिनची.. आणि चीनची!


134   09-Nov-2019, Sat

बर्लिनभिंतीच्या पाडावाची तिशी साजरी होत असल्याचा आनंद असताना, जगातील अन्य अदृश्य भिंतींकडे लक्ष जाणे अपरिहार्य आहे..

नवनव्या अदृश्य भिंती बांधणारा हा कोतेपणा दूर करण्याचा कृतिकार्यक्रम आजच्या जगात कुणाकडे दिसत नाही, अगदी ‘विश्वगुरू’ होऊ पाहणाऱ्या भारताकडेही नाही..

पत्रकारांशी बोलताना राजकीय उच्चपदस्थांनी केलेली विधाने काय उत्पात घडवू शकतात, याचा पुरावा म्हणजे बर्लिनची भिंत! ९ नोव्हेंबर १९८९ या दिवशी ही भिंत पडली आणि इतिहास घडला, त्या घटनेस यंदा ३० वर्षे पूर्ण होत आहेत. दुसऱ्या महायुद्धानंतर बर्लिन शहराची वाटणी साम्यवादी पूर्व जर्मनी आणि उदारमतवादी पश्चिम जर्मनी यांच्यात झाली आणि पश्चिम जर्मनीकडील बर्लिनचा तुकडा साम्यवादी जर्मनीने वेढला गेला. तो वेढा अभेद्य राहावा, साम्यवादी जर्मनीच्या नागरिकांना नोकऱ्यांच्या वा अन्य आकर्षणापायी उदारमतवादी जर्मनीत जाता येऊच नये, यासाठी ऑगस्ट १९६१ मध्ये रातोरात ही सुमारे दीडशे किलोमीटर लांबीची भिंत साम्यवादी राज्यकर्त्यांनी बांधली होती. साम्यवादी राजवटींच्या पोलादी पडद्याची खूण म्हणून या भिंतीकडे पाहिले जाई. ती पडली. लोकांनीच पाडली. शांततामय क्रांती झाली. आणि साम्यवादाचा अस्त झाला. किंवा, अस्त झाल्याचे मानले गेले. वास्तविक बर्लिनभिंत पडण्याच्या अवघ्या सहा महिन्यांपूर्वी, ३ व ४ जून १९८९ रोजी चीनने तियानानमेन चौकात विद्यार्थी आंदोलकांवर रणगाडे घालून साम्यवादी दडपशाही कशी जिवंत आहे, याचा पुरावा दिला होता. मानवतेला काळिमा फासणाऱ्या तियानानमेनची आठवण खिन्न करणारी, तर मानवतेच्या आकांक्षांना पंख देणाऱ्या बर्लिनभिंत पाडावाची आठवण आनंददायी असते. मात्र आजघडीला जगाची स्थिती केवळ आनंद साजरा करण्याजोगी नाही. याचे कारण, कोतेपणाच्या अदृश्य भिंती जगात आजही आहेत. त्याविषयी ऊहापोह करूच. पण प्रथम पत्रकारांशी बोलताना चूक केलेल्या उच्चपदस्थाविषयी.

गुंटर शाबोवस्की हे ते उच्चपदस्थ. हे जर्मनीच्या सोशालिस्ट युनिटी पार्टीचे प्रवक्ते. पूर्व युरोपातील तत्कालीन साम्यवादी राष्ट्रांमधल्या जनआंदोलनांचा रेटा जर्मनीतही पोहोचल्यामुळे बर्लिनभिंतीवरील पहारे शिथिल करण्याचा निर्णय पक्षाने जनआंदोलनांनंतर घेतला. पण हा निर्णय पत्रकारांना सांगताना शाबोवस्की यांनी ‘भिंत तातडीने खुली होईल’ असे म्हणण्याची चूक केली! मग त्याच रात्री जन-रेटय़ानेच भिंत पडली. त्याहीआधी १९८५-८६ पासून रशियाचे तत्कालीन राष्ट्रप्रमुख मिखाइल गोर्बाचेव्ह यांनी ‘ग्लासनोस्त’ आणि ‘पेरेस्रोइका’ – म्हणजे खुलेपणा आणि पुनर्रचना- यांचे सूतोवाच केले, तेव्हापासून साम्यवादाच्या पराभवाची, डाव्यांच्या पाडावाची खूणगाठ अमेरिकादी भांडवलशाही देशांनी बांधली होती आणि त्या वेळी तरुण अमेरिकी विद्वान फ्रान्सिस फुकुयामा यांनी तर ‘एण्ड ऑफ हिस्टरी’चा उद्घोष केला होता. फुकुयामांचा हा निबंध बर्लिनभिंत पाडावाच्या आधीचा; पण भिंत पडल्याने फुकुयामा जणू द्रष्टे भाष्यकार ठरले. डाव्यांचा पाडाव म्हणजे शीतयुद्धाची अखेर. शीतयुद्धच संपल्यावर आजच्या- म्हणजे तेव्हाच्या- जगास एकत्र येण्याचे रस्ते खुले होणार आणि संघर्षच संपल्यामुळे संघर्षांवर आधारलेला ‘इतिहास’सुद्धा संपणार, हा या फुकुयामांचा सिद्धान्त. तो खरा ठरू लागल्याचे पुढल्या ‘जागतिकीकरणा’च्या काळात दिसू लागले. बर्लिनभिंत पडल्याने साम्यवादी जर्मनीचे शासकच उघडे पडले आणि जर्मनीचे एकत्रीकरण सुकर झाले, पुढे युरोपीय संसद आणि ‘युरो’ हे एकच चलन, परस्परांच्या देशांत प्रवेशानुमतीची (व्हिसा) गरज न उरणे, असेही बदल होऊन युरोपचे एकत्रीकरण झाले; पण भिंती उभारण्याचा उद्योग थांबला का? ‘मेक अमेरिका ग्रेट अगेन’ किंवा ‘ब्रेग्झिट’च्या भिंती उभारल्या जाताना आपण पाहतो आहोतच. पण याखेरीज इतर भिंती आहेत.

बर्लिनभिंत पडण्यातून एकत्रीकरणाची जी आस दिसून आली, तिच्यामुळे आकांक्षांचे जे तरंग जगभर उमटले, त्यापैकी बरेच तरंग आज विरून गेलेले आहेत. खुद्द एकीकृत जर्मनीतही, एकेकाळच्या पूर्व जर्मन लोकांना नंतर आलेले आणि पश्चिम जर्मनांना जणू मूलनिवासी समजले जात असल्याच्या तक्रारी दबक्या आवाजात होतात. त्या कमीच आहेत, हे श्रेय जर्मन राज्यकर्त्यांचे आणि लोकांचेसुद्धा! आत्मीयता आणि भेदभाव यांतून आत्मीयतेचीच निवड करणे हे चांगले राजकारण असते. अँगेला मर्केल यांनी हे चांगले राजकारण किती पुढे नेले, याची खूण म्हणजे सीरिया आदी इस्लामी देशांतील निर्वासितांचे त्यांनी केलेले स्वागत. मात्र हे चांगले राजकारण जगभरात पोहोचवणे मर्केल यांना जमले नाही. ती मर्केल यांची जबाबदारी नव्हे आणि कुणा एका राजकीय नेतृत्वाकडून जगाच्या राजकारणाला आकार देण्याची अपेक्षा करणेही बरे नव्हे. आर्थिक कारणे राजकारणाला आकार देत असतात आणि अर्थशास्त्र हे उपलब्ध साधनसंपत्तीचा सर्वोत्तम विनियोग करण्याचे शास्त्र असते. या साधनसंपत्तीच्या उपलब्धतेवर मर्यादा आहेतच आणि विनियोग कसा करावा यामागील विचारही संकुचित होताहेत. अशा वेळी युरोपातील अनेक देशांत लोकानुनयी राजकारणाला बरे दिवस येऊ लागले आहेत. लोकानुनय नेहमीच थोडय़ा लोकांपुरता असतो. अन्य, इतर, उरलेल्या किंवा वगळलेल्या लोकांचा द्वेष करणे ही सध्याच्या लोकानुनयी राजकारणाची मूळ प्रेरणा. म्हणूनच मेक्सिको सीमेवर भिंत बांधणारे ट्रम्प असोत वा ब्रेग्झिटसाठी आकांडतांडव करणारे कालचे ब्रिटिश पंतप्रधान बोरिस जॉन्सन; सीरियादी देशांतील तेलावर नजर ठेवणारे पुतिन असोत वा चिनी कंपन्यांचे हितरक्षण करण्यासाठी वाटेल त्या थराला जाणारे चिनी राज्यकर्ते, या साऱ्यांची प्रेरणा ही कोतेपणाच्या भिंती बांधण्याचीच ठरते.

नवनव्या अदृश्य भिंती बांधणारा हा कोतेपणा दूर करण्याचा कृतिकार्यक्रम आजच्या जगात कुणाकडे दिसत नाही, अगदी ‘विश्वगुरू’ होऊ पाहणाऱ्या भारताकडेही नाही. अशा वेळी अर्थकारण, राजकारण यांइतकीच महत्त्वाची- पण सहसा दुर्लक्षित ठरणारी- ज्ञानशाखा असलेल्या तत्त्वज्ञानाची वाट पुसावी लागते. जर्मनीने तत्त्वज्ञान-अभ्यासाची परंपरा जिवंत ठेवली आहे. विशेषत: द्वंद्वात्मकता (डायलेक्टिक्स) हे तत्त्व, ही जर्मनीची देणगी मानली जाते. या तत्त्वाचा उद्गाता म्हणून जर्मन तत्त्वज्ञ हेगेलचे नाव घेतले जाते. कार्ल मार्क्‍सने हेच द्वंद्वात्मकतेचे तत्त्व भौतिकवादात वापरून आर्थिक-राजकीय सिद्धान्त रचले. मार्क्‍सचे सिद्धान्त चालणार नाहीत, हे बर्लिनभिंतीच्या तुकडय़ांनी ठणकावलेच. पण द्वंद्वात्मकतेचे तत्त्व मात्र जिवंत राहिले, याचे जर्मनीतलीच ‘फ्रँकफर्ट स्कूल’ ही विद्वत्परंपरा. ‘प्रबोधनकाळा’तल्या महान आदर्शाचे धिंडवडे आज का निघतात, याचा अभ्यास करण्यासाठी प्रसंगी अर्थकारण आणि संस्कृती यांचा आंतरसंबंध तपासणारी ‘क्रिटिकल थिअरी’ ही याच फ्रँकफर्ट स्कूलमधून युरोपात रुजली. जाक डेरिडा हा फ्रेंच तत्त्वज्ञ; पण त्याचे विसंरचना हे तत्त्व या प्रबोधनसमीक्षेला उपयुक्त ठरले. ‘आपल्याला शत्रू म्हणून कुणी तरी हवेच असते’ म्हणणारे उम्बतरे इको किंवा बर्लिनभिंतीच्या संदर्भात ‘साम्यवादी देशांतील आंदोलकांना भांडवलशाही नव्हे तर न्याय आणि स्वातंत्र्य हवे होते’ म्हणणारे स्लावोय झिझेक, ही याच नवतत्त्वज्ञानाच्या परंपरेची आज मननीय असलेली टोके.

सामाजिक शास्त्रे आणि तत्त्वज्ञान यांतील भिंत जर्मनांनी कधीच पाडली होती, म्हणून त्या देशात बर्लिनभिंतीनंतरही एक पिढी सुखाने नांदली. तत्त्वविचार जेथे भिंतबंद असतो, ते देश वंश वा भाषेचा अभिमान बाळगत, इतिहास कुरवाळत राहतील , त्यांना अदृश्य भिंती दिसणारही नाहीत आणि चीनच्या जुन्या प्रचंड भिंतीचा हेवा ते करीत राहतील!


Top